تعریف
معناهای مختلفی از نقد تاکنون گفته شده است مانند تشخیص سره از ناسره، نوعی قضاوت، راهنمایی کردن، قوه سنجش، کشف لایه های پنهان و غیره.
نقد به معنای غلط گیری دیکته ای و دستوری نیست. همچنین به معنای معنا کردن و تاویل نشانه شناسی فردی و دلبخواهی که متن را در ارتباط مستقیم و ارجاعی با جامعه و تاریخ قرار می دهد هم نیست؛ بلکه نقد شگرد یا شیوه ای است برای ادراک دیگری و تعامل منطقی و درست با او، خواه این دیگری یک متن باشد یا یک انسان یا یک حوزه نظری. نقد پذیرش فرهنگ گفت و گویی با ابزار علمی و سنجیده و توان شنیدن در عین گفتن است.
اهداف نقد
کشف واقعیات: مهم ترین هدف نقد در فرهنگ و تمدن امروزی، کشف واقعیات امور است. فرد منتقد به دنبال کشف حقیقت و راستی است و بر این باور است که پس از تحقیق و نقد، می توان درباره صحت و سقم هر مساله ای سخن گفت.
زدودن زنگار جهل: زدودن زنگار جهل از اذهان عمومی مردم، و شرح واقعی ابعاد گوناگون جهان هستی، زندگی و حیات اجتماعی و پالایش تصورات خرافه آمیز بشر از آن ها، هدف دیگری است که منتقدین همواره کوشیده اند تا با ابزارهای نقد آن را محقق کنند.
برقراری عدالت و گسترش انصاف: هدف دیگر نقد برقراری عدالت و گسترش انصاف است. منتقدان همواره به دنبال این فرصت بوده اند تا با انتقاد از بی عدالتی ها و بی انصافی ها، رفاه تعداد بیشتری از افراد جامعه را تامین کنند.
تشخیص نقش محقق در فرآیندهای شناخت و تحقیق: هدف دیگر نقد که به مرور زمان مطرح و اکنون جایگاه مهمی در عرصه های علمی و تحقیقی یافته، تشخیص نقش محقق و پژوهشگر در فرآیندهای شناخت، تحقیق، تحلیل و تفسیر جهان هستی و موضوعات مورد مطالعه است. به مرور زمان مشخص شده است که محقق نمی تواند به طور تمام عیار بی طرفی خود را در فرآیندهای تحقیق حفظ کند. این هدف که یک هدف پساتجربه گرایی به شمار می آید در حال حاضر دلمشغولی زبان شناسان و محققین حال حاضر را تشکیل می دهد.
تحقق تکامل جامعه در تمامی ابعاد: از آن جا که در فرایند نقد سازنده همواره نقاط ضعف، عیب ها و انحرافات در کنار نقاط قوت مورد توجه و مداقه قرار می گیرد لذا به هر میزانی که در جامعه نقد سازنده صورت گیرد و اراده حاکمیت و دستگاه اداره کشور بر اصلاح امور باشد، چنین جامعه ای در مسیر توسعه همه جانبه و تکامل اجتماعی حرکت خواهد کرد و بالعکس اگر فرآیند انتقاد در جامعه ای ضعیف و یا احیانا در مسیر تخریب قرار گیرد، به طور طبیعی سیر حرکت اجتماعی به سوی قهقرا و انحطاط خواهد رفت.
تفاوت نقد و تحلیل
در نقد داوری مطرح است و از دو دیدگاه نظری و عملی می توان به داوری نشست. در دیدگاه نظری، این مسئله مطرح می شود که آیا این رای مطابق با واقع است، یا نه. در دیدگاه عملی، این رساله مهم است که اعتقاد به این رای چه آثار و نتایجی در فرد و جامعه ایجاد می کند.
در تحلیل درست و غلط بودن، ملاک و مقصد نیست، و فقط به دو مساله پرداخته می شود: استکشاف همه پیشفرض های یک رای و نظر، و بیان آثار و نتایج مترتب بر یک رای.
