نقش آموزش در پیشگیری از اعتیاد جوانان

اعتیاد به مواد مخدر جزو یکی از غلط ترین عادت های زندگی است که می تواند زندگی افراد مبتلا و خانواده هایشان را به شدت تحت تاثیر قرار دهد. در این میان از آنجایی که جوانان و نوجوانان در حساس ترین و آسیب پذیر ترین دوران زندگی خود قرار دارند، می توانند به راحتی در دام اعتیاد قرار گیرند. لذا تغییر نگرش و آگاهی در نوجوانان و جوانان در پیشگیری از اعتیاد به مواد مخدر یکی از موثرترین روش هایی است که در شرایط مختلف فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی از آن بهره گرفته می شود؛ چراکه آموزش نوجوانان و جوانان درباره تاثیر نامطلوب مصرف مواد بر سلامت جسمی روانی و عملکرد شغلی و اجتماعی فرد و خانواده اش عامل مهمی در پیشگیری از اعتیاد به مواد مخدر به شمار می رود.

ضرورت و اهداف پژوهش

طی یک دهه گذشته گرایش نوجوانان و جوانان به مصرف مواد مخدر خانواده ها و برنامه ریزان را در سراسر کشور نگران کرده است. یکی از مهم ترین راه های پیشگیری از اعتیاد، آموزش نوجوانان و جوانان در مورد خطرات و مضرات مواد مخدر است. راهبرد مهم دیگر در پیشگیری از مصرف مواد مخدر تغییر نگرش های مثبت و ایجاد نگرش های منفی نسبت به مصرف مواد مخدر است. از این رو شناسایی عوامل موثر بر نگرش نوجوانان تاثیر بسزایی در جهت کاهش نگرش مثبت و تقویت نگرش منفی به مواد مخدر دارد و از طریق آن می توان اقدامات پیشگیرانه در جهت سوء مصرف مواد انجام داد. در همین راستا به کارگیری سیاست های تغییر آگاهی و نگرش نوجوانان و جوانان و آموزش های لازم به خانواده ها در زمینه فرزندپروری بسیار لازم و ضروری است. از این رو پژوهش حاضر با هدف شناخت علل تاثیرگذار در مصرف مواد مخدر در بین نوجوانان و جوانان استان مازندران صورت گرفته است. این پژوهش در پی آن است تا با آگاه سازی و اطلاع رسانی و تغییر نگرش، زمینه را برای کاهش مصرف مواد مخدر مهیا کند.

روش شناسی پژوهش

پژوهش حاضر دارای جهت گیری کاربردی است و با هدف شناسایی سیاست های آموزشی موثر بر تغییر آگاهی و نگرش نوجوانان و جوانان در پیشگیری از اعتیاد به مواد مخدر، به روش طرح آمیخته اکتشافی انجام شده است. شیوه گردآوری داده ها، مصاحبه به روش گروه های متمرکز و ابزار تجزیه و تحلیل تحقیق، تحلیل محتوا از طریق ویرایش داده های حاصل از گروه های متمرکز و روش دلفی است. در مرحله دوم پژوهش که به روش کمی صورت گرفته است، جامعه هدف نوجوانان و جوانان بین ۱۲ تا ۳۵ سال مرد و زن شهرستان های منتخب استان مازندران به تعداد نامشخص بود. حجم نمونه با فرمول برآورد حجم نمونه کوکران محاسبه شد و ۳۰۰ نفر به پرسش نامه تحقیق پاسخ داده اند. به منظور انتخاب نمونه آماری از روش نمونه گیری به روش تصادفی و چند مرحله ای استفاده شده است.

معرفی متغیرهای موثر بر ایجاد نگرش منفی نسبت به مواد مخدر در نوجوانان و جوانان

با تجزیه و تحلیل نتایج به دست آمده از داده های موجود، متغیرهای موثر بر ایجاد نگرش منفی نسبت به مواد مخدر در نوجوانان و جوانان و آگاهی بخشی به آنان به دست آمد که برخی از آنان عبارتند از:

سیاستگذاری آموزشی

در پژوهش حاضر نقش سیاستگذاری آموزشی در تغییر آگاهی و نگرش نوجوانان و جوانان در پیشگیری از اعتیاد افراد به مواد مخدر مورد بررسی قرار گرفت. بر مبنای یافته های پژوهش حاضر، متغیر رسانه های جمعی در زمینه تاثیرات مواد مخدر در تغییر آگاهی و نگرش نوجوانان و جوانان بیشترین تاثیر مثبت را دارا بود. رسانه ها از جمله ابزارهایی هستند که می توان با استفاده از آن پیامدهای مخرب مواد مخدر را کاهش داد. روزنامه ها هنوز یکی از رسانه های تاثیرگذار در جامعه هستند؛ به طوری که جاذبه فضای مجازی توانایی کاهش اثرگذاری آن را نداشته است. تولیدات رسانه ای اگر با توجه به نیازها و درک فضای مجازی و با توجه به ذائقه و انتظارات نسل جوان تهیه شوند، به سهم خود می توانند تحت شرایط خاص و دیگر عوامل موثر، سبب کنترل و پیشگیری از آسیب های اجتماعی و اعتیاد باشند. در جامعه امروزی استفاده از ظرفیت رسانه های جمعی برای پیشگیری از اعتیاد واضح و ضروری به نظر می رسد و فعالیت های پیشگیرانه مبتنی بر رسانه در همه ابعاد زندگی اجتماعی و فرهنگی جامعه نقش انکارناپذیری دارند.

پاک سازی محیط های آلوده

نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده ها بر اساس پژوهش حاضر نشان داد که دومین متغیری که بیشترین تاثیر مثبت را در تغییر نگرش و آگاهی نوجوانان و جوانان دارد، متغیر پاک سازی محیط های آلوده است. از دیدگاه نظریه کلیفورد شاو، تاکید اصلی نظریه بر فضا و محیط انسانی فعالیت ها است. طبق این نظریه شرایط و کیفیت محیط انسانی صرف نظر از ویژگی های افراد و گروه هایی که در این محیط ها زندگی می کنند، تاثیر تعیین کننده ای در رفتار آن ها دارد. وی که به بزهکاران به عنوان یک انسان عادی نگاه می کند به این باور رسید که فعالیت های غیرقانونی آن ها به نوعی با محیط آن ها در ارتباط است. از این رو پاک سازی محیط های آلوده که خرید و فروش مواد مخدر در آن به سهولت انجام می پذیرد و دسترسی افراد به مواد مخدر آسان و ضروری است.

ارتقای سطح آگاهی افراد در جلسات آموزش خانواده

نتایج تجزیه و تحلیل داده ها بر اساس رابطه بین متغیرهای ارتقا سطح آگاهی افراد در جلسات آموزش خانواده نشان می دهد که متغیر ارتقای سطح آگاهی افراد در جلسات آموزش خانواده نسبت به پیامدهای عوارض مصرف مواد مخدر در تغییر آگاهی و نگرش نوجوانان و جوانان، رابطه مثبت مستقیم و معنادار با متغیر پیشگیری از اعتیاد دارد. همچنین نتایج حاصل نشان می دهد که ارتقای سطح آگاهی افراد در جلسات آموزش خانواده بیشترین تاثیر را پس از دو متغیر مذکور دارد.

خانواده مهم ترین نهاد اجتماعی تاثیرگذار در پیشگیری نوجوانان و جوانان از اعتیاد به مواد مخدر است. مناسب بودن شرایط محیط خانوادگی از آسیب های روانی و شخصیتی غیر قابل جبران فرزندان جلوگیری به عمل می آورد. محیط های بی ساختار خانوادگی عامل خطر عمده ای برای مصرف مواد مخدر محسوب می شوند؛ بنابراین آگاهی دقیق اولیای دانش آموزان از فرایند شکل گیری اعتیاد در فرزندان روش ها و برنامه ریزی پیشگیری از اعتیاد ضروری است. والدین باید از خطر اعتیاد آگاه شوند و در رابطه پیشگیری از آن احساس مسئولیت کنند.

مطالعات بیانگر این نکته است که برنامه آموزش خانواده بر افزایش توانایی های ذاتی و اعتماد به نفس فرزندان تاثیر مثبت دارد. همچنین با افزایش سطح آگاهی والدین می توان رشد مهارت های شناختی محبت و شوق فرزندان را افزایش داد و باورهای مثبت آن ها را نسبت به رفتارهای پرخطر و مواد مخدر تغییر داد؛ یعنی موثر بودن آموزش خانواده بر رفتار اولیای دانش آموزان و ارتقای آگاهی ها و معلومات آن ها همخوانی دارد. از این رو در طرح جامع پیشگیری همواره جلسات آموزش خانواده از جایگاه ویژه ای برخوردار است و اقدام مهمی جهت پیشگیری اولیه از اعتیاد نوجوانان و جوانان است.

قوانین و مقررات

نتایج تجزیه و تحلیل داده ها بر اساس رابطه بین متغیرهای قوانین و مقررات نشان می دهد که متغیر قوانین و مقررات در تغییر آگاهی و نگرش نوجوانان و جوانان رابطه مثبت، مستقیم و معنادار با متغیر پیشگیری از اعتیاد دارد. یکی از برنامه های پیشگیری از اعتیاد که در جهان از آن استفاده می شود تقویت قوانین و مقررات و مبارزه با مواد است. در سال های اخیر مقابله قهری و نظامی با پدیده اعتیاد و مواد مخدر بیش از رویه های درمانی و پیشگیری مورد توجه قرار گرفته اند، به طوری که اصلی ترین اهرم و ضمانت اجرایی قوانین مبارزه با مواد مخدر متکی به مقابله قهری و نظامی بوده است. باید این قوانین به حدی تقویت شوند که دست اندرکاران تولید، توزیع، قاچاق و مصرف مواد مخدر در هیچ جا احساس امنیت نکنند و آنگاه با تلاش مسئولان می توان امیدوار بود که توزیع و مصرف مواد بخصوص در بین نوجوانان و جوانان کاهش یابد.

آموزش مربیان و مدرسان

نتایج تجزیه و تحلیل داده ها بر اساس رابطه بین متغیرهای آموزش مربیان و مدرسان نشان داد که متغیر آموزش مربیان و مدرسان در تغییر آگاهی و نگرش نوجوانان و جوانان رابطه مثبت، مستقیم و معنادار با متغیر پیشگیری از اعتیاد دارد. معلمان به عنوان پرچم داران اصلی نظام تعلیم و تربیت نقش اساسی در برنامه تحولات اجتماعی دارند. معلمان با آموزش نوجوانان و جوانان در مورد اثرات سوء مصرف مواد مخدر، به خصوص اثرات مخرب و زیان بار مواد مخدر بر زندگی نقش مهمی در برنامه پیشگیری از اعتیاد دارند، آن ها باید دانش و نگرش و مهارت لازم را در رابطه با پیشگیری از اعتیاد به مواد مخدر به دست آورند. معلمان بدون آگاهی و برخورداری از دانش و مهارت هرگز قادر نخواهند بود وظیفه دشوار خود را به گونه ای شایسته به انجام برسانند.

الگوسازی

نتایج تجزیه و تحلیل داده ها بر اساس رابطه بین متغیرهای الگوسازی نشان داد که متغیر الگوسازی در تغییر آگاهی و نگرش نوجوانان و جوانان رابطه مثبت، مستقیم و معنادار با متغیر پیشگیری از اعتیاد دارد. الگوسازی یکی از راه های تغییر یا آموزش رفتار است که با استفاده از نظریه یادگیری اجتماعی مطرح شده است. این یادگیری عمدتا از طریق مشاهده رفتار افرادی که به نظر فرد توانا و محبوب هستند صورت می گیرد. با توجه به اهمیت الگوها و نقش هدایت گر آن ها در زندگی حال و آینده، هر فرد در طول زندگی خویش تلاش می کند تا رفتارها و شیوه زندگی خود را با برخی از الگوهای مهم منطبق سازد. شناخت فرایند الگوپذیری از آن جهت اهمیت می یابد که این فرایند، نقش مهمی در روند هویت یابی و همچنین اجتماعی شدن فرد و انتقال ارزش ها در یک جامعه دارد.

جمع بندی

طی یک دهه گذشته گرایش نوجوانان و جوانان به مصرف مواد مخدر خانواده ها و برنامه ریزان را در سراسر کشور نگران کرده است. یکی از راهبردهای پیشگیری از چنین معضلاتی تغییر نگرش های مثبت و ایجاد نگرش های منفی نسبت به مصرف مواد مخدر در جوانان و نوجوانان است. از این رو پژوهش حاضر با هدف شناخت علل تاثیرگذار در مصرف مواد مخدر در بین نوجوانان و جوانان استان مازندران با روش طرح آمیخته اکتشافی صورت گرفت. بر اساس داده های به دست آمده، سیاستگذاری آموزشی، پاک سازی محیط های آلوده، ارتقای سطح آگاهی افراد در جلسات آموزش خانواده، قوانین و مقررات، آموزش مربیان، مدرسان و الگوسازی از جمله مهم ترین متغیرهای موثر بر ایجاد نگرش منفی نسبت به مواد مخدر در نوجوانان و جوانان هستند که بایستی به آن ها توجه ویژه ای مبذول شود.

این مطالعه در اندیشکده نظام مسائل جوانان کشور توسط پوریا معصومی در سال 1403 انجام شده است.