کارکردهای هوش مصنوعی در سیاست خارجی

هوش مصنوعی تخصصی بین رشته ای است که ریشه در علوم بسیاری همچون ریاضیات، عصب شناسی، روانشناسی و… دارد. همچنین هوش مصنوعی مانند یک انسان می تواند در زمینه های گوناگونی همچون رایانه، علم مهندسی، علوم زیست شناسی و علوم سیاسی وارد شود. سیاست خارجی نیز ازجمله حوزه هایی است که به نظر می رسد به زودی تحت تاثیر پیامدهای نوظهور هوش مصنوعی قرار خواهد گرفت و راهبردها و روابط بین المللی را دستخوش تغییر خواهد کرد. بسیاری از ابزارهای دیپلماسی سنتی را می توان با هوش مصنوعی تطبیق داد تا بتوان واکنش بهتری به کنش های دنیای اطراف داد.

ضرورت و اهداف پژوهش

درباره کارکرد هوش مصنوعی در حوزه های مختلف بسیار سخن گفته شده و به گفته کارشناسان، هوش مصنوعی به زودی تمامی ارکان زندگی بشر را تحت تاثیر خود قرار می دهد. با این حال کاربرد هوش مصنوعی در حوزه سیاست و روابط بین الملل و پیامدهای آن بر معادلات قدرت امنیت ثبات حاکمیت تروریسم و… از جمله حوزه هایی است که کمتر بدان پرداخته شده است؛ موضوعی که به مثابه شمشیر دو لبه می تواند در نقش پیشران قدرتمند تحولات آینده جهان ظاهر شود. برای مثال این قابلیت وجود دارد که دیپلمات ها با استفاده از لنزها یا عینک های واقعیت افزوده و یا حتی تراشه های ایمپلنت قابل کشت در مغز بتوانند به سرعت هر زبانی را به زبان بومی خود ترجمه و یا اطلاعات خود را به هر زبانی ارائه کنند؛ همچنین اطلاعات مربوط به معاهدات و رویدادهای مربوط به مذاکرات و یا حتی تشخیص درستی یا دروغ بودن گفتار و یا حس طرف مقابل، از طریق سنسورهایی به راحتی برای وی قابل مشاهده خواهد بود. نمونه دیگر کاربرد هوش مصنوعی در مسائل نظامی است که برخلاف روند فعلی تجهیزات که عمدتا مبتنی بر سیستم های خودکار هستند در آینده تجهیزاتی مبتنی بر هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی به وجود خواهند آمد که مستقل از عامل انسانی نسبت به تغییرها و تهدیدهای احتمالی واکنش نشان می دهد. همچنین با گسترش دامنه هوش مصنوعی در حوزه های مختلف نیاز به عامل انسانی در مشاغل مختلف به حداقل رسیده و چشم انداز بیکاری مطلق در جوامع دور از ذهن نیست. وقوع هر یک از این رویدادها به قدری عظیم است که پیامدهای شگرفی بر ساختار امنیت و تروریسم و مفاهیمی همچون جنگ و صلح و سلطه و معادلات قدرت خواهد گذاشت. با توجه به موارد فوق این پژوهش درصدد است کارکردها و پیامدهای هوش مصنوعی در روابط بین الملل و سیاست خارجی را از ابعاد مختلف بررسی کند.

ابعاد مختلف استفاده از هوش مصنوعی در سیاست خارجی

در دهه اخیر، دستگاه سیاست خارجی اغلب کشورها، از اینترنت به عنوان ابزاری در جهت تقویت دیپلماسی عمومی و یا به چالش کشیدن قوانین بین المللی بهره برده اند. با این حال ابتکارهایی همچون استفاده از رسانه های اجتماعی برای دیپلماسی عمومی، تنها بخش کوچکی از فعالیت های نهادهای فعال در سیاست خارجی را پوشش می دهد. لذا با توجه به حساسیت هایی که در زمینه استفاده از هوش مصنوعی در سیاست خارجی وجود دارد، ابعاد مختلف این موضوع باید در سطوح مختلف بررسی شود:

• سیاست گذاری: عالی ترین سطح و نقش وزارت خارجه، سیاست گذاری است. به همین منظور جهت استفاده از هوش مصنوعی در وزارت خارجه این موضوع باید توسط بالاترین مقامات بررسی و ابعاد مختلف هوش مصنوعی در روابط بین الملل و چگونگی استفاده از این فناوری جهت پیگیری و بیشینه سازی منافع کشور تحلیل شود. برای نمونه در بعد امنیت و اخلاق که با ملاحظاتی همراه است، باید این خط قرمزها به خوبی تعریف شوند و نمی توان بدون انتخاب اهداف و تعیین مسیر از هوش مصنوعی بهره برد؛
• دیپلماسی عمومی: یکی از کارکردهای اصلی دیپلماسی ارتباط است. کشورها با دولت ها، ملت ها، سازمان های غیردولتی و رسانه های سایر کشورها صحبت می کنند تا دیدگاه های خود را بیان کنند و یا ارزش ها و علایق خود را ترویج کنند. به همین منظور افزایش آگاهی درباره پیامدهای هوش مصنوعی در روابط بین الملل باید به عنوان بخش جدیدی از فعالیت های ارتباطی در نظر گرفته شود. این امر باید در زمینه امور و کشورها با اولویتی انجام شود که تغییر در آن ها تاثیر زیادی خواهد داشت؛
• اقدامات از طریق سازمان های بین المللی و معاهدات: جاده طولانی هماهنگی بین المللی برای سیاست هوش مصنوعی در گروه های رسمی و غیررسمی از متخصصین چندجانبه و در سطوح پایین تر سازمان های معاهدات شروع شده است که ممکن است یک روز به تنظیم هنجار و حتی ایجاد قوانین بین المللی کمک کند. البته در کوتاه مدت دستیابی به توافق بعید است، اما ماهیت برخی تهدیدهای مرتبط با هوش مصنوعی آن قدر شدید هستند که نیازمند اقدامات بین المللی هماهنگ و تعیین مجازات هایی برای نقض هنجارهای جامعه بین الملل هستند.

راهکارهای مقابله با تهدیدات سلاح های به وجود آمده از طریق هوش مصنوعی

معمولا در وزارتخانه ها درک مناسبی از تسلیحات مبتنی بر هوش مصنوعی و چگونگی مقابله با آن ها وجود ندارد. در این زمینه سه موضوع اصلی مورد توجه کارگزاران سیاست خارجی قرار می گیرد: 1) تسلیحات هوش مصنوعی و تغییر موازنه قدرت؛ 2) گسترش اقدامات تروریستی با استفاده از تسلیحات هوش مصنوعی ارزان؛ 3) اشکال جدید مناقشات ناشی از دستکاری اطلاعات و داده ها. البته مسئولیت توسعه و اعمال این سیاست ها بر عهده نهادهای بین المللی مرتبط با امنیت جهانی است. در ادامه به برخی از اقداماتی که این نهادها در حوزه هوش مصنوعی باید به آن توجه کنند اشاره می شود:

• تدوین خط قرمزها: اگرچه دولت ها با سرمایه گذاری های کلان برنامه ریزی گسترده ای برای آینده هوش مصنوعی انجام داده اند، با این حال هیچ یک از آن ها خطوط قرمزی را درباره چگونگی تطابق هوش مصنوعی با هنجارها و قوانین بین المللی و حقوق بشر تعیین نکرده اند؛ بنابراین تدوین خط قرمزها و بایدها و نبایدهای مربوط به استفاده از هوش مصنوعی از جمله مباحثی است که در تلاشی بین المللی باید انجام شود؛
• دیپلماسی عمومی برای اخلاق در هوش مصنوعی: سلاح های مبتنی بر هوش مصنوعی این قابلیت را دارند که کشتار جمعی را افزایش دهند؛ بنابراین سازمان های مردم نهاد و آموزشی باید با تمرکز بر ظرفیت های دیپلماسی عمومی نسبت به لزوم توجه به مسائل اخلاقی و هنجارهای جهانی در زمینه استفاده از هوش مصنوعی اطلاع رسانی کنند؛
• کنترل تسلیحات: نهادهای مرتبط با سیاست بین الملل باید فورا نسبت به تنظیم رژیم چند جانبه حقوقی برای کنترل تسلیحات مبتنی بر هوش مصنوعی اقدام کنند.

راهکارهای به کارگیری هوش مصنوعی در روابط بین الملل

شاید فناوری هوش مصنوعی تاثیرات ممکن بر توازن قدرت در حوزه های اقتصادی و ژئوپلیتیک را عمیق تر کرده باشد، اما برای آنکه به عدم توازن موجود بیشتر دامن نزند باید هدف آن به روشنی مشخص شود. لذا ساخت چارچوبی به منظور مدیریت بهتر رشد سیستم های هوش مصنوعی در آینده نزدیک موجب تقویت فرایند کاهش ریسک هایی بلندمدت تر می شود.

• در بازه میان مدت تا دراز مدت کارشناسان هوش مصنوعی باید در کشورهای بسیاری حضور داشته باشند؛ همچنین نباید تنها در میان قشرهایی از مردم باشند که در اقلیت هستند. دولت های جهان اگر بخواهند کشورشان در حوزه تخصصی هوش مصنوعی که اکنون به طور خاص در آمریکا و چین متمرکز شده خودکفا شوند، باید در جهت توسعه و حفظ استعداد و تخصص بومی در زمینه هوش مصنوعی سرمایه گذاری کنند. آنان باید به نحوی عمل کنند تا مهندسی استعداد در مبنایی گسترده رشد و پرورش پیدا کرده و بدین ترتیب انحراف از هدف کاهش پیدا کند؛
• شرکت ها، بنیادها و دولت ها باید با اهداف بشردوستانه وجوهی را صرف توسعه و به کارگیری سیستم های هوش مصنوعی کنند. چنین سیستم هایی منافع چشمگیری برای بشر دارند؛ به طور مثال در مواقع اضطرار زمان پاسخگویی را کاهش می دهند. استفاده از هوش مصنوعی برای نیل به اهداف بشر دوستانه منافع آنی برای بخش خصوصی ندارد، با این حال برای توسعه هوش مصنوعی در بستری غیر انتفاعی باید تلاش های لازم صورت بگیرد؛
• درک ظرفیت ها و محدودیت های سیستم های هوش مصنوعی فقط کار متخصصین فنی نیست و باید به کیفیت آموزش و تعلیم در خصوص چیستی هوش مصنوعی توجه کرد و آن را گسترش داد. پرداختن به این مسئله مهم که چه چیزهایی در تعریف هوش مصنوعی جایی ندارند، نیز الزامی است. در عین حال درک اهداف مهم و اساسی سیاسی و اخلاقی باید جزو اولویت های نخست توسعه دهندگان تکنولوژی ها باشد.

جمع‌بندی

کاربرد هوش مصنوعی در حوزه سیاست و روابط بین الملل و پیامدهای آن بر معادلات قدرت امنیت ثبات حاکمیت تروریسم و… از جمله حوزه هایی است که کمتر بدان پرداخته شده است. از همین رو پژوهش حاضر درصدد بود تا کارکردها و پیامدهای هوش مصنوعی در روابط بین الملل و سیاست خارجی را از ابعاد مختلف بررسی کند. استفاده از هوش مصنوعی در سیاست خارجی از ابعاد مختلفی همچون سیاستگذاری، دیپلماسی عمومی و اقدامات از طریق سازمان های بین المللی و معاهدات قابل بررسی است. برای جلوگیری از اثرات مخرب هوش مصنوعی در این حوزه بایستی خط قرمزها در استفاده از هوش مصنوعی تدوین شده و به منظور استفاده اخلاقی از این علم و کنترل تسلیحات به وجود آمده گام هایی برداشته شود. برخی از راهکارهای به کارگیری هوش مصنوعی در روابط بین الملل عبارتند از: حضور کارشناسان هوش مصنوعی در کشورهای مختلف، هزینه کرد شرکت ها، بنیادها و دولت ها به منظور توسعه و به کارگیری سیستم های هوش مصنوعی و آموزش و تعلیم در خصوص چیستی هوش مصنوعی.

این مطالعه در اندیشکده روابط بین الملل با همکاری سید عبدالمجید زواری و ابوالفضل طیبی در سال 1401 انجام شده ‌است.