ابعاد فرهنگی- ارتباطی توسعه هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی

هوش مصنوعی به عنوان یکی از مهم ترین فناوری های تحول آفرین در عصر دیجیتال، با شتاب روزافزون در حال توسعه است. امروزه پیشرفت در فناوری های ارتباطی و پذیرش هوش مصنوعی در حوزه های رسانه و ارتباطات، به ارتقای سطح کمی و کیفی خدمات رسانه ای، افزایش تعاملات اجتماعی، افزایش دسترسی مخاطبان، گسترش دامنه پوشش و کاهش محدودیت های زمانی و مکانی در سال های اخیر منجر شده است. به همین منظور جهت ارتقای جایگاه ایران در توسعه فنی و محتوایی هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی و حل مسائل آن در ابتدا نیازمند شناخت جامع از نحوه کنشگری بازیگران این حوزه و سپس طراحی الزامات و راهبردهای سیاستی دقیق برای حرکت از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب است.

ضرورت و اهداف پژوهش

حوزه خدمات رسانه ای به ویژه در زمینه خبر و اطلاع رسانی، از مهم ترین بخش هایی است که تحت تاثیر شگرف تحولات مرتبط با توسعه ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی قرار گرفته و با سرعت در حال تغییر روش های سنتی و ایجاد فرصت های جدید است. طراحی سیاست های دقیق و موثر در راستای بهره گیری از فرصت های توسعه هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی و مقابله لازم با چالش های آن به صورت توامان در نظام حکمرانی و سیاستگذاری رسانه کشور، مستلزم احصار و تحلیل کاربست ها، فرصت ها و چالش های فناوری هوش مصنوعی در این حوزه است. این امر ارتباط تنگاتنگی با کلان مسئله حکمرانی رسانه و فضای مجازی در کشور یعنی کاهش اعتماد و مرجعیت رسانه های رسمی و مستقل داخلی پیدا می کند؛ چراکه سردرگمی و غفلت زیست بوم رقمی (دیجیتال) کشور از اتخاذ تدابیر لازم برای مواجهه مطلوب با موج فراگیر و بازار رو به رشد هوش مصنوعی در جهان منجر به تشدید نابسامانی های حوزه محتوای فضای مجازی و خدمات سکوهای بر خط و در نتیجه کاهش مرجعیت رسانه ای کشور خواهد شد. از این رو در پژوهش به بررسی وضعیت ایران در توسعه هوش مصنوعی و چالش های توسعه هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی و ارائه راهکارهایی جهت حل مسائل این حوزه پرداخته شده است.

فرصت های توسعه هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی

گزارش اخیر موسسه بین المللی آکسفورد اینسایتز تحت عنوان «شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت ها» در سال 2023 نشان می دهد ایران با قرار گرفتن در رده 94 از میان 193 کشور در دسته کشورهای کاملا ناآماده برای پذیرش این فناوری تحول آفرین معرفی شده است. این در حالی است که امارات (رده 18) و عربستان (رده 29) در میان آماده ترین کشورها قرار گرفته اند. فاصله بین ایران با سایر همسایگان کمتر ثروتمند نیز قابل توجه است. روسیه در رده 38، ترکیه در رده 47، قزاقستان در رده 72 و نهایتا آذربایجان در رده 73 ارزیابی شدند. جبران این عقب افتادگی نیازمند اهتمام جدی و اقدام فوری در تمام لایه های حکمرانی کشور اعم از سیاستگذاری، قانون گذاری، تنظیم گری و مدیریت اجرایی در حوزه های موضوعی مهم و اولویت دار کشور است.

در همین راستا سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران به عنوان نقشه راهی برای توسعه هوش مصنوعی در ایران تصویب شده است. چشم انداز این سند قرار گرفتن ایران در افق 1412 بین 10 کشور پیشرو در زمینه هوش مصنوعی جهان و ایجاد بیشترین پیشرفت در حکمرانی، موضوع های کلان کشور، ثروت آفرینی، ارزش آفرینی، تامین سلامت، رفاه و امنیت مردم با استفاده از این فناوری عنوان شده است. از این رو تحولات فناورانه مبتنی بر هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی می تواند به عنوان یک فرصت، داده ها و قابلیت های بیشتری را در اختیار این حوزه قرار دهد و به کارآمد شدن فعالیت های خبری کمک کند. در ادامه به برخی از این قابلیت ها اشاره شده است:

• بازخوردگیری و شناسایی الگوهای خبری، تحلیل ترجیحات کاربران و بهینه سازی محتوای خبری براساس داده های کلان؛
• شخصی سازی محتوای مبتنی بر سطح دانش و سن و دیگر متغیرهای کاربران؛
• جمع آوری تولید، ویرایش، انتشار، ذخیره سازی و انتقال محتوای خبری؛
• بررسی صحت اخبار و تشخیص اخبار جعلی؛
• تعامل بیشتر با مخاطبان.

چالش های توسعه هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی

استفاده از الگواره های هوش مصنوعی، آینده روزنامه نگاری را شکل خواهد داد و نقش مدیران سازمان های خبری، سردبیران، خبرنگاران و کاربران را دستخوش تغییرات مثبت و منفی می کند. تغییراتی که نه به صورت مطلق آسیب زاست و نه ما را به سوی آرمان شهر رهنمون می کند. از این رو در ادامه به بررسی برخی از چالش های توسعه هوش مصنوعی در این حوزه پرداخته شده است.

افزایش تعصبات انسانی و چالش های اخلاقی در تفسیر داده ها و گزارش رویدادها

آنچه که در قالب داده ها و اطلاعات به ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی آموزش داده می شود، مستقیما روی نتایجی که کاربر عادی از آن ابزار دریافت می کند تاثیر خواهد داشت، این مسئله به معنای افزایش تعصبات نژادی، جنسیتی و اجتماعی در تفسیر داده ها و گزارش رویدادهاست.

نقض حریم خصوصی و امنیت کاربران

نقض حریم خصوصی کاربران توسط هوش مصنوعی در انتشار اخبار و اطلاعات نگرانی فزاینده ای است؛ زیرا فناوری های هوش مصنوعی در زندگی روزمره ادغام می شود. این ممکن است شامل تاریخچه جستجو، عادات خواندن و حتی ترجیحات شخصی باشد که باعث ایجاد نگرانی در مورد نحوه استفاده و ذخیره این داده ها می شود. فناوری های هوش مصنوعی می تواند رفتار کاربر را در پلتفرم ها و دستگاه ها ردیابی کند که به ایجاد نمایه ای جامع منجر می شود که می تواند حریم خصوصی را نقض کند.

از دست رفتن فرصت های شغلی، بزرگ ترین تهدید برای روزنامه نگاران

خودکار شدن فرایند تولید انتشار و مصرف اخبار و اطلاعات از مهم ترین فرصت هایی است که فناوری هوش مصنوعی برای حوزه خبر و اطلاع رسانی فراهم کرده است. البته همین فرصت اگر به حذف روزنامه نگاران فعال منجر شود به بزرگ ترین و جدی ترین چالش در این عرصه تبدیل خواهد شود.

افزایش انتشار اخبار، اطلاعات و محتوای خلاف واقع

یکی از مشکلات در حال گسترش، ویدئوهای جعل عمیق است. در این ویدئوها هوش مصنوعی می تواند با تصاویر یا فایل های صوتی دستکاری شده مخاطبان را فریب دهد به گونه ای که تصور شود این تصاویر واقعی است. جعل عمیق (Deep Fake) نمونه از این موارد است که اعتماد، صحت و تمامیت روزنامه نگاری را تهدید می کند.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

بهره گیری از فناوری هوش مصنوعی برای بهبود و ارتقای وضعیت حوزه خبر و روزنامه نگاری هرگز امری نیست که به صورت قطعی و خودکار رخ دهد و اساسا به تصمیمات سیاستگذاران رسانه ای و نحوه تعامل آنان با توسعه دهندگان فناوری، مراکز تحقیقاتی، خبرگزاری ها و شرکت های فناوری یک کشور بستگی دارد. از این رو پیشنهادهای سیاستی- تقنینی گزارش حاضر مبتنی بر تحلیل چالش ها، به تفکیک شرح وظایف اختیارات مجلس شورای اسلامی، سیاستگذاران و مدیران اجرایی و خبرگزاری ها عبارت اند از:

مجلس شورای اسلامی

به روز رسانی قوانین حوزه مطبوعات و خبرگزاری ها مبتنی بر ملاحظات فناوری هوش مصنوعی مولد از جمله ایجاد قواعدی هماهنگ برای تولید و استفاده از محصولات و خدمات مرتبط با هوش مصنوعی در حوزه خبر و تصریح کاربردهای ممنوعه و سیستم های پرخطر هوش مصنوعی در متن قانون.

سیاستگذاری و اجرا

• تشکیل کارگروه مشترک حوزه خبر و اطلاع رسانی میان مرکز ملی هوش مصنوعی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛
• ایجاد نقشه راه عملیاتی برای آموزش و توانمندسازی روزنامه نگاران و عموم مردم؛
• حمایت از ایجاد سامانه های داخلی هوش مصنوعی مولد کاربردی در حوزه رسانه و خبر؛
• ضرورت بازنگری سند ملی هوش مصنوعی با نگاه فرصت محور به بخش رسانه و فضای مجازی.

خبرگزاری ها

• تشکیل کنسرسیوم همکاری میان رسانه ها و شرکت های فناوری داخلی و خارجی؛
• بهره گیری حداکثری سازمان های خبری از نوآوری های فناورانه؛
• طراحی و ابلاغ دستور العمل های استفاده از فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی در حوزه رسانه.

جمع بندی

حوزه خدمات رسانه ای به ویژه در زمینه خبر و اطلاع رسانی، از مهم ترین بخش هایی است که تحت تاثیر شگرف تحولات مرتبط با توسعه ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی قرار گرفته است. از این رو تحولات فناورانه مبتنی بر هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی می تواند به عنوان یک فرصت، داده ها و قابلیت های بیشتری را در اختیار این حوزه قرار دهد و به کارآمد شدن فعالیت های خبری کمک کند. اما این حوزه با چالش هایی نظیر چالش های اخلاقی در تفسیر داده ها، نقض حریم خصوصی و امنیت کاربران و افزایش انتشار اخبار و محتوای خلاف واقع رو به رو است. از این رو در این پژوهش پیشنهادهای سیاستی- تقنینی مبتنی بر تحلیل چالش ها، به تفکیک شرح وظایف اختیارات مجلس شورای اسلامی، سیاستگذاران و مدیران اجرایی و خبرگزاری ها ارائه شده است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط عبدالرحیم قاسمی نژاد در سال 1404 انجام شده است.