اقتصاد ذخیره‌سازی زیرزمینی گاز؛ ارزش فصلی گاز
خانه هم‌افزایی انرژی و آب خراسان رضوی تحلیل کرده تا زمانی که سازوکار اقتصادی این انتقال شکل نگیرد، هزینه نساختن ذخیره‌سازی هر سال در قالب سوخت مایع، قطع گاز صنایع و تعطیلی‌ها به اقتصاد تحمیل خواهد شد.
✍🏻 محمدرضا فلفلانی، خانه هم‌افزایی انرژی و آب خراسان رضوی
مصرف گاز ایران به‌شدت فصلی است؛ در تابستان بخشی از گاز تولیدی مازاد می‌ماند، اما در زمستان مصرف خانگی و تجاری افزایش می‌یابد و از توان تولید و انتقال کشور فراتر می‌رود. پیامد این ناترازی، مصرف مازوت و گازوئیل در نیروگاه‌ها، قطع گاز صنایع، تعطیلی‌های زمستانی، آلودگی هوا و افزایش ریسک افت فشار شبکه است. ذخیره‌سازی زیرزمینی گاز، با تزریق در تابستان و برداشت در زمستان، راهکار استاندارد مدیریت این ناترازی است. با وجود ظرفیت‌های زمین‌شناسی مناسب، ایران تنها حدود یک درصد مصرف سالانه خود را ذخیره می‌کند؛ رقمی که حتی پس از توسعه مخازن سراجه و شوریجه نیز به حدود ۲ تا ۳ درصد می‌رسد.
ارزش اقتصادی ذخیره‌سازی در سه سطح قابل بررسی است: نخست، انتقال گاز از فصل کم‌ارزش تابستان به زمستان که ارزش جایگزینی سوخت مایع در آن بیشتر است؛ دوم، تأمین امنیت عرضه در روزهای اوج مصرف و جلوگیری از افت فشار شبکه؛ و سوم، بهینه‌سازی ظرفیت تولید و انتقال از طریق کاهش نیاز به سرمایه‌گذاری برای تأمین اوج زمستانی. برآورد تحلیلی یک مخزن با ظرفیت یک میلیارد مترمکعب نشان می‌دهد که با سرمایه‌گذاری حدود ۵۰۰ میلیون دلار، می‌توان سالانه بیش از ۲۰۰ میلیون دلار صرفه ملی ایجاد کرد و سرمایه را در حدود ۲ تا ۳ سال بازگرداند. حتی با فرض اختلاف ارزش فصلی کمتر، دوره بازگشت سرمایه حدود چهار سال خواهد بود.
مانع اصلی توسعه ذخیره‌سازی در ایران، نه کمبود مخزن یا فناوری، بلکه فقدان مدل اقتصادی مناسب است. یکسان بودن قیمت گاز در تابستان و زمستان، پنهان ماندن ارزش فصلی آن، توزیع منافع میان بخش‌های مختلف و بازنگشتن این منافع به سرمایه‌گذار، کمبود منابع شرکت ملی گاز و هزینه تأمین گاز پایه، انگیزه سرمایه‌گذاری را تضعیف کرده است. تجربه اتحادیه اروپا، آمریکا، ترکیه و چین نشان می‌دهد توسعه ذخیره‌سازی با دو سازوکار اصلی امکان‌پذیر است: بازار رقابتی و قیمت فصلی، یا الزام قانونی همراه با تعرفه تنظیم‌شده.
بر این اساس، پیشنهاد می‌کنم برنامه ملی ذخیره‌سازی با هدف افزایش ظرفیت به بیش از ۱۰ میلیارد مترمکعب طی پنج تا ده سال، ایجاد شرکت مستقل ذخیره‌سازی با تعرفه تنظیم‌شده، اجرای مدل «گاز امانی» برای صنایع و پتروشیمی‌ها، فصلی‌کردن قیمت گاز صنایع و نیروگاه‌ها و اختصاص بخشی از ظرفیت به ذخیره راهبردی تدوین شود. همچنین گاز مازاد تابستان و گاز مشعل باید به ذخیره‌سازی هدایت شود.
اجرای این برنامه مستلزم مطالعه مخازن، تأمین مالی گاز پایه، تقویت توان داخلی تجهیزات و توجه به محدودیت برداشت روزانه است. ذخیره‌سازی به‌تنهایی جایگزین بهینه‌سازی مصرف نیست و باید در کنار آن دنبال شود.
در نهایت، مسئله اصلی ایران کمبود گاز نیست، بلکه ناتوانی در انتقال ارزش گاز از تابستان به زمستان است. تا زمانی که سازوکار اقتصادی این انتقال شکل نگیرد، هزینه نساختن ذخیره‌سازی هر سال در قالب سوخت مایع، قطع گاز صنایع و تعطیلی‌ها به اقتصاد تحمیل خواهد شد.
