اندیشه حمایت از محور مقاومت و شبهات دشمن در جنگ شناختی

در حال حاضر مقوله حمایت از محور مقاومت در منطقه غرب آسیا به دلیل حساسیت های فراوان آن از حیث منطقه ای و همچنین چالش های داخلی کشور، به خصوص در حوزه های اقتصادی، همواره نقطه نزاعی در افکار عمومی بوده است. دال اصلی تقابل در این شبهه به دو محور منتقد و متخاصم برمی گردد. گروه منتقد گروهی هستند که حمایت از محور مقاومت را امری انتزاعی، آرمانی و ایدئولوژیک در تنازع با منافع و امنیت ملی می دانند. گروه متخاصم نیز افرادی هستند که مدافع محور مقاومت هستند و آن را امری هم ‌زمان ارزشی (تکلیف گرایی)، واقع گرایانه و در راستای حفظ موجودیت ایران و هویت ایرانی می پندارند. با توجه حساسیت این موضوع، بررسی نظرات دو گروه و چالش های مطرح شده در این حوزه بسیار ضروری و راهبردی است.

ضرورت و اهداف پژوهش

اقسام نبرد در اعصار مختلف به دلیل افزایش پیچیدگی های محیطی دارای افت و خیزهای فراوانی شده است؛ اما یکی از تقسیم بندی هایی که همیشه مدنظر طراحان این حوزه قرار دارد، مقوله جنگ فیزیکی و جنگ ذهنی است. اصطلاح جنگ سخت و نرم مبتنی بر همین گزاره شکل گرفته است. جنگ نرم تعبیری است که برخی آن را منشعب از قدرت نرم یا توانایی احاطه و اقناع ذهنی گروه های مختلف توسط قدرت ها و بازیگران عرصه کلان می دانند. اگر حملات روانی علیه افکار عمومی، ابداعی از سوی دشمن در نظر گرفته شود، در برابر آن، امر جهاد تبیین بروز و ظهور می یابد. هرچند ممکن است برخی مفهوم جهاد تبیین را به دلیل خلاقانه بودن، نوعی جهاد ابتدایی تلقی کنند، اما در اصل، قاعده روشنگری برای افکار عمومی، زمانی صورت می پذیرد که اذهان دچار آلودگی اطلاعاتی شده باشند؛ لذا پیش از هرگونه کنش تبیین گر، ابتدا افکار عمومی توسط دشمن آلوده شده است و این مسئله عکس العملی اقتضائی در برابر حمله ای میدانی تلقی می شود. امروز نیز یکی از مواردی که نیاز به جهاد تبیین دارد، مقوله حمایت ایران از جبهه مقاومت است؛ چراکه بسیاری از افراد جامعه به دلایل مختلفی همچون اقتصادی و تاریخی این حمایت را لازم نمی دانند. لذا با عنایت به مسائل فوق، پژوهش حاضر در نظر دارد تا با بررسی چالش های شناختی حمایت از محور مقاومت، ساختار شبهات در حوزه حمایت از محور مقاومت را بررسی نموده و به آن ها پاسخ دهد.

چالش های شناختی حمایت از محور مقاومت

جهاد تبیین روندی دوسویه تلقی می شود. بدین معنا که در یک طرف آن جبهه خودی و در مقابل، دشمن در حال عملیات روانی است؛ لذا چالش شناختی در این میان، مبتنی بر کنش های دوطرفه تحلیل می شود. در همین راستا در این بخش برای درک بهتر از چالش های شناختی ایجاد شده توسط دشمن در این حوزه، به صورت مختصر گزاره های اصلی بیان می شوند:

تشکیک در کنش های اقتصادی جمهوری اسلامی ایران

اولین بُعدی که دشمن با عنایت به تحریک کنندگی بالا بر آن تمرکز دارد، گزاره های اقتصادی است؛ لذا توجه دادن مردم به هزینه کردهای عمدتا موهوم در عرصه کشورهای همسو با محور مقاومت، پاشنه آشیل رسانه ای تلقی می شود که بر اساس آن جنگ روانی علیه ایران آغاز می شود. استناد و استفاده از این گزاره که: “ایران در حال هزینه کرد یک طرفه در کشورهای همسایه به دلایل ایدئولوژیک است”، دال مرکزی کنشگری در حوزه جنگ روانی علیه ایران است. به بیان دیگر به دلیل وجود چالش های اقتصادی متعدد در کشور، ظرفیت باورپذیری خروج سرمایه از کشور به خصوص در کشورهای همسایه وجود دارد.

تشکیک در کنش های سیاسی جمهوری اسلامی ایران

دومین بُعدی که در جنگ شناختی و عملیات روانی علیه نظام بر آن تاکید می شود، ابهام در مواضع سیاسی است. درواقع، با مبهم نشان دادن مواضع سیاسی ایران در حوزه وجود یا عدم وجود حمایت های همه جانبه ایران از محور مقاومت، زمینه های تردید در سیاستگذاری های خارجی را فراهم می آورد. این تشکیک در کنش های سیاسی به وابسته حمایت از محور مقاومت، زمینه های عدم حمایت از سیاستمداران و مواضع بنیادین نظام را فراهم می آورد.

تشکیک در حمایت از هویت ملی توسط جمهوری اسلامی ایران

یکی از ابعاد اصلی جنگ شناختی در حیطه های ارزشی، محاصره روانی آن ارزش به وسیله ضدارزش تلقی کردن آن است. درواقع، تقلیل حمایت از محور مقاومت به مسئله ای صرفا ایدئولوژیک، برداشتی از امر به دست می دهد که بر اساس آن، برخی مقامات نظام به دلیل ارضای ایدئولوژیک خود و برخی وفاداران دست به تزریق سرمایه های ملی، به کشورهایی می زنند که با پیشینه بعضا ضدایرانی شناخته می شوند. همچنین پاسداشت هویت ملی ایرانیان بدین وسیله خدشه دار می شود.

ساختار شبهات در حوزه حمایت از محور مقاومت و پاسخ به آن ها

بر اساس گزاره های مطرح شده فوق، شبهاتی شکل می گیرد. در حوزه تحلیل شبهات، با عنایت به متفاوت بودن سنخ منتقدین و افراد درگیر در مبحث دفاع از اندیشه حمایت از محور مقاومت، این شبهات به دسته بندی های مختلفی تقسیم شده اند تا امکان بررسی دقیق تر و پاسخ مشخص تر در این حوزه میسر باشد؛ لذا دسته بندی شبهات به شکل ذیل است:

شبهات علمی (تحلیلی)

برخی ورود ایران به مسائل منطقه ای به نحو حاضر را خطای راهبردی تلقی می کنند. آن ها رویکرد منطقه ای ایران را مخرب و عامل بی ثباتی عنوان می کنند. درواقع گزاره مورد نظر را این طور می توان جمع بندی کرد: «حضور ایران به نحو امنیتی- نظامی در ساختار منطقه غرب آسیا، موجب بر هم خوردن نظم و از بین رفتن زمینه های همکاری بین ایران و کشورهای منطقه خواهد شد». ایران با پیوندهای اقتصادی می تواند جایگزینی برای حضور نظامی در منطقه داشته باشد.

پاسخ به این مسئله یک بار از سوی مقام معظم رهبری و همچنین از حیث نظری نیز با چارچوب تحلیلی نظریه «بازدارندگی شبکه ای» پاسخ گفته شده است. بر اساس نظریه بازدارندگی شبکه ای، نظام امنیت منطقه ای یک کشور برای از بین بردن تهدیدات موجود در محیط پیرامونی، باید مبتنی بر ارتباطات باشد. این ارتباطات موجب ایجاد شبکه ای از هم پیمانان می شود که در صورت لزوم به دفاع از ساختار امنیتی کشور یاری می رسانند و هزینه آسیب را برای دشمن افزایش می دهند. در صورت ایجاد شبکه هم پیمانان امنیتی در یک منطقه، بازدارندگی افزایش و تهدیدات امنیتی کاهش می یابد. ایران در راستای خنثی سازی تهدیدات ایالات متحده و رژیم صهیونیستی در منطقه، اقدام به شبکه سازی کرده و همین مسئله از دیدگاه علم امنیت بین الملل، زمینه های حفظ موجودیت کشور را در برابر تهدیدات عینی مانند داعش تضمین کرده است.

شبهات رویکرد سیاسی (بنیادین داخلی)

گره های رویکرد اصلی به سیاست خارجی در مقام بنیادین خود در داخل کشور بسته می شود. یکی از مهم ترین رویدادها در این حوزه، موضع جبهه ملی ایران و نیروهای همسو در حوزه مفهوم «صدور انقلاب» است. درواقع، رویکرد گروه های مخالف داخلی در حوزه عدم ورود ایران به حمایت از محور مقاومت که از جبهه ملی ایران آغاز شد مبتنی بر این اصول است که «انقلاب امری ملی است و نباید به حوزه دیگر کشورها وارد شود و حمایت از محور مقاومت اندیشه ای صرفا ایدئولوژیک است» که در نهایت در منافع و امنیت ملی نقص ایجاد می کند.

در پاسخ به این شبهه اندیشه امام (ره) و مقام معظم رهبری اقدام به ارائه گزاره هایی کرده اند؛ برای مثال گزاره «انقلاب اسلامی امری جهان شمول است و این اعتقاد مبتنی بر زمینه سازی برای ظهور به وجود آمده است و گرایش به انقلاب اسلامی نه از طریق صدور انقلاب، بلکه درخواستی است که از سوی گروه های همسو در منطقه به سمت ایران گسیل شده است» یکی از همین گزاره هاست.

شبهات تاریخی

رویکرد بسیار مهم دیگر در این حوزه به مسئله بنیادین تری یعنی تاریخ بازمی گردد. در این روند شبهاتی مطرح می شود که همواره چالش های حاکمیتی را به سمت جامعه و موضع گیری گروه های میانی می کشاند. برای مثال «جمهوری اسلامی در حال کمک رساندن به گروه های عربی است که از بنیان با نژاد ایرانی مشکل دارند» و «ورود ایران به مقوله حمایت از اعراب در نهایت آن ها را علیه ایران متحد خواهد کرد» از جمله این شبهات است.

در پاسخ به این شبهات، می توان به روندهای تاریخی حقیقی مراجعه کرد؛ مثلا رویکرد ایران به منطقه و جهان دیدگاه نژادپرستانه نیست. به واقع هر ملتی که در هر جای جهان مستضعف تلقی شود در دایره حمایت ایران خواهد بود. همچنین مقوله تاریخی ایران و اعراب مربوط به اعراب حجازی است که امروزه در عربستان سعودی متبلور است و ربطی به دیگر ملت ها ندارد.

شبهات اقتصادی

اینکه جمهوری اسلامی درآمدهای کشور را در چه راهی خرج می کند و شبهاتی که در حوزه منطقه ای آن مطرح می شود، شاید مهم ترین بُعدی باشد که امروز درباره آن درگیری وجود دارد. از جمله شبهاتی که در این زمینه وجود دارد می توان به «درآمد نفتی ایران خرج گروه های عربی در منطقه می شود» و «درآمدهای نفتی ایران در راه ارضای ایدئولوژی جمهوری اسلامی هزینه می شود» اشاره کرد.

در پاسخ به این شبهات می توان بیان داشت که میزان کمک مالی ایران به محور مقاومت طبق قوانین بودجه ای کشور از سوی برخی نهادهای خاص تامین می شود. منابع اقتصادی در اختیار وزارت اقتصاد یا صمت ارتباطی به کمک های مالی ایران به محور مقاومت ندارد.

جمع‌بندی

یکی از مواردی که در جامعه امروز ایران نیاز به جهاد تبیین دارد، مقوله حمایت ایران از جبهه مقاومت است؛ چراکه بسیاری از افراد جامعه به دلایل مختلفی همچون اقتصادی و تاریخی این حمایت را لازم نمی دانند. پژوهش حاضر در نظر دارد تا با بررسی چالش های شناختی حمایت از محور مقاومت، ساختار شبهات در حوزه حمایت از محور مقاومت را بررسی کرده و به آن ها پاسخ دهد. چالش های اصلی شناسایی شده توسط این پژوهش عبارتند از: تشکیک در کنش های اقتصادی کشور، تشکیک در کنش های سیاسی کشور و تشکیک در حمایت از هویت ملی توسط جمهوری اسلامی. بر اساس این گزاره ها شبهات در حوزه حمایت از محور مقاومت در دسته بندی های مختلفی قرار گرفتند. این شبهات عبارت بودند از: شبهات علمی مانند برهم خوردن نظم منطقه ای، شبهات رویکرد سیاسی مانند صرفا ایدئولوژیک بودن این حمایت، شبهات تاریخی مانند متحد شدن اعراب علیه ایران و شبهات اقتصادی مانند خرج درآمدهای نفتی ایران به منظور این حمایت. ذیل هر یک از شبهات نیز پاسخ هایی، مبتنی بر بیانات مقام معظم رهبری، به منظور رفع این شبهات ارائه شده است.

این مطالعه در موسسه افق آینده پژوهی راهبردی توسط علیرضا خرم روز در سال 1401 انجام شده ‌است.