رقابت چین و آمریکا برای دستیابی به عناصر حیاتی در آفریقا

مواد معدنی حیاتی مانند کبالت، لیتیوم و مس نقش مهمی در اقتصاد جهانی و صنعت دفاعی ایفا می کنند. مس به عنوان یکی از اصلی ترین عناصر در صنایع مبتنی بر توسعه پایدار، در دهه های اخیر بسیار اهمیت پیدا کرده است. منطقه کمربند مس در آفریقا یکی از اصلی ترین ذخایر مس در دنیا است که این امر موجب شده تا قدرت های اقتصادی توجه ویژه ای به این منطقه داشته باشند. از طرفی، چین در سال های اخیر، سرمایه گذاری های قابل توجهی در این منطقه داشته، به طوری که به اصلی ترین بازیگر منطقه تبدیل شده است. برای کاهش سلطه چین بر این زنجیره تامین، طرح هایی مانند راه آهن آتلانتیک لوبیتو در آفریقا با حمایت ایالات متحده و اتحادیه اروپا در حال توسعه هستند.

ضرورت و اهداف پژوهش

منطقه کمربند مس آفریقا یکی از اصلی ترین منابع مس دنیا را در خود جای داده است. این کمربند معدنی، بین کشورهای زامبیا و کنگو واقع شده است. افزایش اهمیت مس به عنوان یکی از اصلی ترین عناصر در صنایع مختلف و به ویژه صنایع مبتنی بر توسعه پایدار باعث شده تا این منطقه بیش از پیش مورد توجه جامعه جهانی قرار گیرد. درنتیجه این تغییر و تحولات، حضور قدرت های اقتصادی بین المللی در این منطقه در جهت افزایش سهم خود از منابع معدنی به خصوص مس افزایش قابل توجهی داشته است. در همین راستا، چین و ایالات متحده رقابت گسترده ای را به منظور استفاده از منابع این منطقه آغاز کرده اند. از همین رو این گزارش سعی دارد تا تحلیلی در رابطه با شرایط مذکور ارائه کند.

اهمیت مس در توسعه پایدار

با توسعه کشورها و افزایش جمعیت، حرکت مشهودی به سمت پارادایم توسعه پایدار در سطح جهانی اتفاق افتاده است. در چنین فضایی، عنصر مس به عنوان یکی از فلزاتی که در طیف وسیعی از صنایع و فناوری های پایدار کاربرد دارد، مورد توجه بسیاری از کشورها قرار گرفته است. این عنصر در ساخت توربین های بادی و سلول های خورشیدی مورد استفاده قرار می گیرد و یکی از اصلی ترین عناصر مورد استفاده در این صنایع به حساب می آید. یکی دیگر از اصلی ترین موارد استفاده از مس مربوط به صنایع خودروهای برقی است. به طور میانگین، مقدار مس مورد استفاده در خودروهای برقی، 4 برابر مقدار استفاده از این عنصر در خودروهای سوخت فسیلی است و اهمیت مس در این صنعت تا حدی است که طبق برآوردها، 10 درصد بازار عنصر مس مختص به این صنعت خواهد بود. در راستای افزایش قابل توجه اهمیت عنصر مس در اقتصاد جهانی، دسترسی به منابعی که امکان تامین مس مورد نیاز در چرخه های صنعتی را داشته باشد، برای کشورها اهمیت یافته است.

رقابت چین و آمریکا در کمربند مس آفریقا

منطقه کمربند مس در آفریقا که در کشورهای زامبیا و کنگو واقع شده یکی از غنی ترین ذخایر مس در دنیا است و این موضوع موردتوجه قدرت های جهانی قرار گرفته است. این منطقه در سال های اخیر شاهد سرمایه گذاری های قابل توجه چین و ایالات متحده به عنوان بزرگ ترین قدرت های اقتصادی جهان بوده است. برنامه های این دو کشور در این منطقه شامل توسعه زیرساختی – به ویژه زیرساخت های حمل و نقلی – و یا سرمایه گذاری و بهره برداری از معادن می شود. سرمایه گذاری های چین در این منطقه به گونه ای بوده است که در حال حاضر 72 درصد از تولید کبالت و مس در جمهوری دموکراتیک کنگو توسط شرکت های چینی انجام می شود. به صورت کلی چین را باید یکی از اصلی ترین شرکای تجاری آفریقا دانست.

چین با حجم تجارت بالغ بر 245 میلیارد دلار، بزرگ ترین شریک تجاری آفریقا در سال 2021 بوده است. یکی از اصلی ترین برنامه های سرمایه گذاری چین در آفریقا، توافق نامه ای مبنی بر ارتقا خط ریلی 1859 کیلومتری تانزانیا – زیمباوه است. این خط ریلی که در سال 1976 تاسیس شده است، شهر کاپیری امپوشی را به بندر دارالسلام متصل می کند. پروژه احیا این خط ریلی توسط مهندسان شرکت چینی CCECC با هدف ترمیم آسیب های وارده به خط ریلی مذکور که در اثر عدم رسیدگی طی سال های متمادی ایجاد شده، راهبری و مدیریت خواهد شد. عمده صادرات مس زامبیا توسط بند دوربان در آفریقای جنوبی انجام می شد و درنتیجه این سرمایه گذاری، بندر دارالسلام سهم بیشتری از این صادرات را به خود اختصاص خواهد داد.

کریدور ترانزیتی چند مدی اتصال زامبیا به تانزانیا در سال های اخیر کانون توجهات بسیاری بوده است. به طور مثال ابتدای سال 2024، بانک جهانی متعهد شد که مبلغ 270 میلیون دلار را به توسعه این کریدور تخصیص دهد. از سوی دیگر، ایالات متحده نیز سعی بر سرمایه گذاری در کشورهای آفریقایی از طریق بخش خصوصی و دولتی دارد. آمریکا بر سرمایه گذاری در خط ریلی لوبیتو آتلانتیک متمرکز است. این خط ریلی جمهوری دموکراتیک کنگو و منطقه کمربند مس زامبیا را به بندر لوبیتو در آنگولا متصل می کند. این خط ریلی، در رقابت با سرمایه گذاری چین عمل می کند و آمریکا متعهد شده است تا بیش از 560 میلیون دلار به توسعه خط ریلی و سایر زیرساخت های مرتبط تخصیص دهد. این سرمایه گذاری مجموع سرمایه گذاری های آمریکا در این پروژه را به 4 میلیارد دلار خواهد رساند.

سرمایه گذاری چین و آمریکا در کمربند مس

در رابطه با سرمایه گذاری چین و آمریکا در آفریقا اعداد و ارقام جالب توجه هستند. گزارش ها به طور کلی نشان می دهند که سرمایه گذاری های چین در معادن این منطقه حدود 10 میلیارد دلار و سرمایه گذاری کشور آمریکا حدود 1 میلیارد دلار است. مطابق بررسی ها نزدیک به 40 درصد از سرمایه گذاری کشور چین در معادن کمربند مس، مربوط به سرمایه گذاری شرکت CMOC در معدن Tenke Fungurume است.

این موارد نشان می دهد که این منطقه تقریبا تحت کنترل کامل کشور چین است و حضور کشور آمریکا در آن به صورت بسیار محدودتری اتفاق افتاده است. یکی از اصلی ترین دلایل این امر، می تواند ساختار اقتصاد سیاسی دو کشور باشد. اقتصاد دولتی کشور چین باعث شده که شرکت های چینی علیرغم عدم ثبات سیاسی در آفریقا، در راستای اهداف اقتصادی این کشور، در این منطقه سرمایه گذاری کنند. از سوی دیگر، سیستم اقتصادی کشور آمریکا مبتنی بر بازار آزاد و مداخله حداقلی دولت است. بنابراین بخش خصوصی که به دنبال حداقل کردن ریسک سرمایه گذاری است تا حد ممکن از سرمایه گذاری در کشورهای آفریقایی فاصله گرفته است؛ چراکه منطقه کمربند مس، گزینه های جذابی را برای شرکت های غربی و سیاست های مدیریت ریسک آن ها ارائه نمی کند.

می توان گفت رقابت چین و آمریکا برای دسترسی به منابع مس، به عنوان یک فلز استراتژیک، در آفریقا کاملا به نفع چین پیش می رود. در راستای جبران این موضوع، سرمایه گذاری در منطقه کمربند مس، به عنوان هدفی اقتصادی برای آمریکا مطرح شده است. در همین راستا، دولت آمریکا سعی دارد تا با ایجاد برخی از طرح های سرمایه گذاری، مانند سرمایه گذاری در زیرساخت های حمل و نقلی و ارائه وام و تسهیلات به دولت های این منطقه، جذابیت سرمایه گذاری را برای شرکت های خود افزایش دهد. در ادامه، برخی از سیاست های کشور آمریکا در این زمینه مورد بررسی قرار گرفته است:

• کریدور لوبیتو، با سرمایه گذاری 560 میلیون دلار، یکی از اصلی ترین این اقدامات است که سعی در ایجاد ارتباط بین منطقه کمربند مس و بندر لوبیتو در آنگولا دارد. این طرح به دنبال آن است تا با افزایش حضور چین در منطقه و همچنین طرح سرمایه گذاری این کشور برای تقویت ارتباط بین این منطقه و بند دارالسلام مقابله کند. سایر اقدامات نیز شامل وام ها و تسهیلات مالی به دولت های منطقه می شود؛
• سرمایه گذاری 400 میلیونی در منطقه در راستای توسعه زیرساختی توسط Development Finance (DFC) Corporation انجام می شود؛
• سازمان USAID مبلغ 150 میلیون دلار به منظور پشتیبانی از طرح های توسعه در منطقه تخصیص داده است.

جمع بندی

منطقه کمربند مس در آفریقا که در کشورهای زامبیا و کنگو واقع شده یکی از غنی ترین ذخایر مس در دنیا است و این موضوع موردتوجه قدرت های جهانی قرار گرفته است. این منطقه در سال های اخیر شاهد سرمایه گذاری های قابل توجه چین و ایالات متحده به عنوان بزرگ ترین قدرت های اقتصادی جهان بوده است. گزارش ها به طور کلی نشان می دهند که سرمایه گذاری های چین در معادن این منطقه حدود 10 میلیارد دلار و سرمایه گذاری کشور آمریکا حدود 1 میلیارد دلار است. این موارد نشان می دهد که این منطقه تقریبا تحت کنترل کامل کشور چین است و حضور کشور آمریکا در آن به صورت بسیار محدودتری اتفاق افتاده است. در راستای جبران این موضوع، سرمایه گذاری در منطقه کمربند مس، به عنوان هدفی اقتصادی برای آمریکا مطرح شده است. در همین راستا، دولت آمریکا سعی دارد تا با ایجاد برخی از طرح های سرمایه گذاری، مانند سرمایه گذاری در زیرساخت های حمل و نقلی و ارائه وام و تسهیلات به دولت های این منطقه، جذابیت سرمایه گذاری را برای شرکت های خود افزایش دهد.

این مطالعه در اندیشکده سرآمد در سال 1403 انجام شده است.