استعمار علمی؛ روشی نو در فرار مغزها و ایده ها

مؤسسه اطلاعات علمی (ISI) یک مرجع تعیین استاندارد و معتبر بودن نشریات علمی در سراسر جهان است؛ بدین معنا که صلاحیت نشریات مختلف در زمینه های مختلف علمی بررسی شده و در صورت داشتن اعتبار علمی و رعایت اصول فنی چاپ، نشریه ها در لیست نشریات این موسسه قرار می گیرند. امروزه پژوهشگران ایرانی بسیاری نیز مقالات خود را در نشریات ذیل این موسسه به چاپ می رسانند. با این حال بسیاری از کارشناسان حوزه آموزش عالی معتقدند صرف تولید مقاله، روش مناسبی برای محک زدن رشد علمی کشور نیست. یکی از عیوب بزرگ چاپ مقالات ISI، سواستفاده و استعمار توان علمی دانشمندان و پژوهشگران ایرانی است؛ لذا برای جلوگیری از وقوع این امر باید چاره ای اندیشید.

ضرورت و اهداف پژوهش

مسئله پژوهش و تحقیقات طی سال های اخیر مورد توجه مسئولان آموزش عالی کشور قرار گرفته است؛ موضوعی پیچیده که هر از چند گاهی آن را در چاپ مقالات در ژورنال ها می دانستند و برخی دیگر آن را «کاربردی» سازی پژوهش های صورت گرفته می خواندند. با این حال یکی از مسائل مهمی که کمتر مورد توجه قرار گرفته، حجم بالای مقالات ISI منتشرشده در نشریات به خصوص کشورهای غربی است؛ مقالاتی که امروزه شاخص امتیاز و رتبه بندی دانشگاه ها است و همین مسئله جای تامل و تحلیل دارد. علیرغم وجود نکاتی مثبت در چاپ این گونه مقالات، «استعمار علمی» یکی از نکات مهمی است که ذیل این نشریات به وجود می آید؛ مسئله ای که حتی رهبر انقلاب نیز چندی پیش نسبت به استفاده غربی ها از توان علمی دانشجویان و محققان علمی کشور هشدار داده بودند. در همین راستا گزارش پیش رو قصد دارد به کمک روش های مختلف، تهدیدها و فرصت های چاپ مقالات از سوی پژوهشگران ایران در مجلات خارجی خصوصا ISI را تبیین نموده و در انتها نکات و راهکارهایی را برای برون رفت از این مشکل ارائه کند.

روش شناسی پژوهش

در این پژوهش برای جمع آوری و تحلیل اطلاعات از روش های کیفی  از جمله روش فرا ترکیب برای بخش های از تدوین محتوا و همچنین استفاده از روش دلفی به منظور تحلیل یافته ها استفاده گردیده است.

مزایای چاپ مقاله ISI

چاپ مقاله ISI یکی از اهداف اصلی همه دانشجویان و پژوهشگران و همه فعالان حوزه علم و فناوری است تا علاوه بر تولید علم و اثبات توانمندی خود در عرصه تخصصیشان، از مزایای مادی و معنوی چاپ مقاله ISI بهره مند شوند؛ به همین دلیل چاپ مقالات علمی روز به روز در حال افزایش است. چاپ مقالات برای دانشجویان، استادان و مدیران دارای مزایایی است که در اینجا به برخی از آن ها اشاره می شود:

• مزایای چاپ مقاله ISI برای دانشجویان: نگارش مقاله ISI برای دانشجویان در مقاطع مختلف امتیاز بسیار بالایی دارد و در روند ادامه تحصیل و همچنین پذیرش آن ها در دانشگاه های برتر دنیا موثر است. گرفتن بورسیه تحصیلی از دانشگاه های معتبر بین المللی در سراسر دنیا و پذیرفته شدن بسیار آسان تر به عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه ها و مراکز علمی تحقیقاتی از جمله مزایای این مقالات برای دانشجویان است؛
• مزایای چاپ مقاله ISI برای استادان: چاپ مقاله ISI برای استادان دانشگاه ها و موسسات علمی تحقیقاتی نیز مزایای بسیاری دارد که ارتقای رتبه علمی، ارتقای سمت و جایگاه و افزایش حقوق و مزایای شغلی و امکان عضویت در بنیاد ملی نخبگان از آن جمله است؛
• مزایای پذیرش و چاپ مقاله ISI برای مدیران: مدیران سازمان ها و شرکت های دولتی و خصوصی نیز با چاپ مقاله علمی از مزایایی برخوردار خواهند شد که افزایش رتبه علمی، افزایش حقوق و مزایای شغلی و افزایش رتبه مدیریتی نمونه ای از آن هاست.

معایب چاپ مقالات و نتایج پژوهش ها در مجلات ISI

برای چاپ مقاله در مجلات ISI علاوه بر مزایای متعددی که عنوان شد، ایراداتی نیز متصور است که برخی از آن ها عبارتند از:

استفاده کمپانی های متصل به این نشریات از پژوهش ها

این شرکت ها با یک برنامه ریزی بسیار دقیق و هوشمند نیازهای تحقیقاتی خود را به صورت Hot Papers (مقالات داغ یا بسیار ارزشمند) در این مجلات منتشر می کنند و سپس پژوهشگران جوان و خلاق کشورهای در حال پیشرفت (از جمله ایران) را به سمت تحقیق در مورد این نیازها سوق می دهند. پژوهشگران نیز بدون اینکه از این قضیه آگاه باشند، ابتدا با هزینه ارزی زیاد مواد اولیه این تحقیقات را از آن ها خریداری می کنند؛ سپس با صرف هزینه، زمان و انرژی، پازل های تحقیقاتی آن ها توسط پژوهشگران نخبه و بااستعداد حل می شود و سپس نتایج این تحقیقات را که با صرف هزینه زیادی صورت گرفته، درست در فرمتی که لازم دارند از محقق می گیرند تا در مجله خودشان منتشر کنند. درنهایت هر محقق بدون آنکه خود بداند گوشه ای از پازل طراحی شده توسط آن ها را حل کرده است. در آخر نیز تیم تحقیقاتی پشت صحنه این مجلات با کنار هم قرار دادن نتایج تحقیقاتی که هر قسمت آن توسط یک یا چند پژوهشگر به دست آمده، مشکل بزرگی را حل می کنند، یا به تولید علمی خاص می رسند، بدون اینکه هیچگونه تلاشی در این مورد انجام داده باشند که این همان «استعمار علمی» پژوهشگران کشورهای در حال توسعه است.

سیاست های نادرست علمی کشور در جهت افزایش بی رویه چاپ مقالات ISI

بر اساس اطلاعات مندرج در گزارش توسعه انسانی برنامه توسعه ملل متحد در سال 2013، در زمینه تولید علم در کشور، ایران در مقایسه با کل تولیدات علمی دنیا با 0.12 درصد در جایگاهی پایین تر از کشورهایی همچون عربستان سعودی، ترکیه و مصر، قرار دارد. همچنین کشورهایی همچون آمریکا با 32 درصد، انگلستان با 7.8 درصد، آلمان با 6.۹ درصد، ژاپن با 6.8 درصد و فرانسه با 4.8 درصد، در رده پنج کشور اول دنیا در زمینه سهم تولیدات علمی قرار دارند؛ اما فارغ از موضوع تولید علم، چاپ مقاله های علمی به طور بی رویه ای در حال افزایش است. درواقع بدون توجه به کیفیت مقالات، صرفا کمیت آن مدنظر قرار گرفته است. علت آن هم می تواند این باشد که افزایش تعداد مقالات علمی در ایران، رابطه نزدیکی با سیاست های وزارت علوم دارد؛ به طوری که وزارت علوم طی سال های اخیر، با تنظیم سیاست های تشویقی برای چاپ مقالات علمی، خواسته و یا ناخواسته به عطش موجود برای چاپ مقاله ISI دامن زده است.

ازدیاد موازی کاری و دوباره کاری در مقالات ایرانی

متاسفانه دامنه این تخلف ها بسیار وسیع است و ابعاد گوناگونی دارد که برخورد را سخت تر کرده است. برای مثال حتی در خود دانشگاه ها موضوعاتی که باید برای پژوهش های دانشجویان انتخاب و تهیه شوند موضوعاتی هستند که قبلا بارها و بارها انجام شده اند و تکراری هستند؛ همین تکراری بودن موضوع، زمینه را برای تخلف فراهم می کند که دانشجو یک پژوهش انجام شده قبلی را پیدا کند و با اعمال تغییرات کوچکی در آن، نام استاد را تغییر دهد و جلد کار را نو کند و تحویل استاد دهد.

تحلیل و ارائه راهکار های لازم

متاسفانه مسئولان در موضوع مشکلات ناشی از چاپ مقالات ISI ورود پیدا نکرده اند و فقط مقام معظم رهبری مدتی پیش به آن اشاره داشتند و حتی راهکاری هم برای این موضوع ارائه دادند و آن هم این بود که در داخل، یکسری تیم های تخصصی ایجاد شود، مجلاتی طراحی شود و از پژوهشگران خواسته شود تا مقالات خود را به آن ها ارسال کنند و نه تنها از آن ها هزینه ای دریافت نشود، بلکه اعلام شود برای مقالاتی کارآمد هدیه ای هم در نظر گرفته شود. بسیاری از کارشناسان حوزه آموزش عالی معتقدند صرف تولید مقاله روش مناسبی برای محک زدن رشد علمی کشور نیست و این امر فقط باید بستر تبدیل شدن این مقالات و پایان نامه ها به تکنولوژی، رفع نیاز جامعه و حل مشکلات کشور باشد. تاکنون نه تنها این موارد جامه عمل به خود نپوشیده است، بلکه گرایش استادان به سمت و سوی تولید کمی مقالات، راه را بر کیفی سازی آن ها بسته است. بدون تغییر سیاست های دانشگاهی کشور نمی توان این مقالات را به سوی کاربردی شدن سوق داد و در صورتی که این مقالات دردی از جامعه دوا نکنند، فقط متون علمی دست نخورده ای در کتابخانه ها باقی خواهند ماند.

راهکارها

در نهایت بر اساس بررسی های صورت گرفته پیشنهادها و راهکارهای زیر ارائه می شود:

• تقویت فرهنگ تعلق دینی و ملی و تربیت سرمایه انسانی علمی دغدغه مند متناسب با نیازهای جامعه به منظور تولید مقالات کاربردی بومی، به منظور رفع مسائل و مشکلات داخلی ضروری است؛
• بسترهای کاربردی شدن نتایج مقالات قبل از چاپ در مقالات خارجی و ISI در داخل کشور و حمایت از پژوهش های کاربردی و فعالیت های علمی و پژوهشی نخبگان فراهم شود؛
• اگر پژوهشگری به دستاوردهای بدیع علمی دست یابد، قبل از ارسال آن به یک مجله خارجی معتبر ISI، بهتر است نخست آن را در یک مجله داخلی معتبر و مطمئن به چاپ برساند و سپس در مقیاسی خلاصه تر به مجلات ISI ارسال کند. البته در بحث مهار و ممانعت از سرقت علمی، لازم است برای مجلات داخلی هم دقت لازم را به خرج داد و نکات ضروری را رعایت کرد.

جمع بندی

موسسه ISI موسسه ای معتبر در رتبه بندی نشریات علمی است و سالانه تعداد زیادی از مقالات در نشریات ذیل این موسسه به چاپ می رسد. چاپ مقالات در این نشریات در کنار این که مزایایی همچون گرفتن بورسیه تحصیلی از دانشگاه های معتبر بین المللی در سراسر دنیا برای دانشجویان و ارتقای رتبه علمی برای استادان دارد؛  موجب استعمار علمی محققان به دلیل استفاده کمپانی های متصل به این ژورنال ها از پژوهش ها و ازدیاد موازی کاری و دوباره کاری در مقالات ایرانی می شود. همچنین بسیاری از کارشناسان حوزه آموزش عالی معتقدند صرف تولید مقاله روش مناسبی برای محک زدن رشد علمی کشور نیست. لذا پیشنهادهایی به منظور افزایش چاپ مقالات در داخل کشور ارائه شد که ایجاد بسترهای کاربردی شدن نتایج مقالات قبل از چاپ در مقالات خارجی و ISI در داخل کشور، از آن جمله است.

این مطالعه در اندیشکده مطالعات راهبردی دانشگاه آزاد اسلامی با همکاری دکتر عباسعلی قیومی، دکتر حسین مهدی رکن آبادی و دکتر سهراب جهانگیری فرد در سال 1402 انجام شده است.