رانت‌زایی و کاهش تنوع اندیشه

بردیا عطاران، مدیر رصدخانه اندیشکده‌ها

آیین‌نامه نحوه تاسیس و فعالیت اندیشکده‌های غیردولتی، موضوعی است که در برنامه هفتم توسعه کشور مورد توجه قرار گرفته است. این آیین‌نامه با هدف رسمی‌کردن و تقویت نقش اندیشکده‌ها در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور تدوین شده است. بااین‌حال، فرآیند تصویب این آیین‌نامه، محتوای آن و پیامدهای احتمالی آن، ابهامات و چالش‌های متعددی را به همراه داشته است که نیازمند بررسی و تحلیل دقیق هستند.

فرآیند تصویب نارس و غیرکارشناسی

یکی از مهم‌ترین چالش‌های این آیین‌نامه، فرآیند تصویب آن است. به نظر می‌رسد که این آیین‌نامه بدون طی یک فرآیند کارشناسی دقیق و با دخالت افراد و مجموعه‌های خاص، تدوین و تصویب شده است. این امر باعث شده است که بسیاری از فعالان حوزه اندیشکده، این آیین‌نامه را نارس و غیرکارشناسی ارزیابی کنند. به‌جای گفت‌وگو و مشورت با فعالان این حوزه، تصمیم‌گیری‌ها به‌صورت یک‌طرفه و با دخالت افراد و مجموعه‌های خاص انجام شده است. این موضوع می‌تواند به بی‌اعتمادی به این آیین‌نامه و کاهش انگیزه فعالان این حوزه برای فعالیت منجر شود.

محدودسازی فعالیت‌ها به وزارت علوم و نیازمندی به مجوز

یکی دیگر از نقاط ضعف این آیین‌نامه، محدودکردن فعالیت‌های اندیشکده‌ها به وزارت علوم و نیازمندی به دریافت مجوز است. این امر می‌تواند مانع از فعالیت آزاد و مستقل اندیشکده‌ها شود و فضای رقابتی را محدود کند. علاوه‌براین، دریافت مجوز می‌تواند فرآیند اداری پیچیده و زمان‌بر و هزینه‌بر باشد که می‌تواند برای فعالان این حوزه، به‌ویژه آنانی که منابع مالی محدودی دارند، مشکل‌ساز شود. به نظر می‌رسد که این محدودیت‌ها، با هدف کنترل و نظارت بر فعالیت‌های اندیشکده‌ها ایجاد شده‌اند، اما می‌تواند به کاهش کیفیت و تنوع فعالیت‌ها منجر شود.

نگرانی از جهت‌دهی و رانت‌زایی

ماده‌های موجود در این آیین‌نامه، به‌ویژه درخصوص نحوه انتخاب اعضای هیئت مدیره، می‌تواند منجر به جهت‌دهی به اندیشکده‌ها شود. به نظر می‌رسد که این ماده‌ها، با هدف کنترل و نظارت بر اندیشکده‌ها، با این کار به‌دنبال ایجاد رانت و تسهیل دسترسی افراد خاص به این نهادها هستند. این امر می‌تواند باعث شود که اندیشکده‌ها، به‌جای تمرکز بر مسائل علمی و پژوهشی، به‌دنبال منافع شخصی و سیاسی باشند. این موضوع می‌تواند به کاهش اعتبار و اعتماد عمومی به اندیشکده‌ها منجر شود.

تهدید استقلال پژوهشگران و کاهش تنوع اندیشه

ماده ۹ این آیین‌نامه، که به نحوه برخورد با افرادی که با عنوان اندیشکده فعالیت می‌کنند اما مجوز ندارند، می‌تواند به تهدید استقلال پژوهشگران و کاهش تنوع اندیشه منجر شود. این ماده می‌تواند باعث شود که پژوهشگران و اندیشکده‌ها از فعالیت‌های خود بترسند و از ارائه دیدگاه‌های انتقادی و متفاوت خود خودداری کنند. این امر می‌تواند به کاهش کیفیت و تنوع پژوهش‌ها و تحلیل‌ها منجر شود و به‌طور کلی به پیشرفت کشور آسیب برساند.

جمع‌بندی و پیشنهاد

آیین‌نامه نحوه تاسیس و فعالیت اندیشکده‌های غیردولتی، با وجود اهداف خوب، با چالش‌ها و ابهامات متعددی روبه‌رو است. برای رفع این چالش‌ها و بهبود این آیین‌نامه، پیشنهاد می‌شود که:

• فرآیند تصویب این آیین‌نامه با مشارکت فعالان حوزه اندیشکده و کارشناسان انجام شود؛
• محدودیت‌های مربوط به فعالیت‌های اندیشکده‌ها کاهش یابد و مجوزها به‌صورت ساده و سریع صادر شود؛
• ماده‌های مربوط به نحوه انتخاب اعضای هیئت مدیره به‌گونه‌ای اصلاح شود که از جهت‌دهی و رانت‌زایی جلوگیری شود؛
• از برخورد قانونی با افرادی که با عنوان اندیشکده فعالیت می‌کنند اما مجوز ندارند، خودداری شود؛
• به‌جای ایجاد ترس و تنش، از ابزارهای تشویق و تنبیه برای مدیریت و هدایت فعالیت‌های اندیشکده‌ها استفاده شود.