تصویر ایران در افکار عمومی جهان عرب و انگلیسی زبان در مواجهه با جنگ

پس از حمله رژیم صهیونیستی به تاسیسات پارس جنوبی و گسترش درگیری به زیرساخت های انرژی در خلال جنگ رمضان، خلیج فارس وارد مرحله ای تازه از تنش شد. پاسخ متقابل ایران علیه منافع آمریکا و اسرائیل نیز سطح رویارویی را بالا برد و نگرانی ها درباره امنیت عرضه انرژی و افزایش قیمت ها را تشدید کرده است. شبکه های اجتماعی به عنوان بسترهای مهم تعامل و تبادل نظر، نقش کلیدی در شکل دهی به افکار عمومی جهانی ایفا می کنند. تحلیل دیدگاه های کاربران در این فضاها به ویژه کاربران انگلیسی زبان و عرب زبان که تاثیر زیادی بر گفتمان بین المللی دارند، فرصت ارزشمندی برای شناخت ذهنیت و نگرش جهانی نسبت به موضوعات مختلف است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در دنیای امروز شبکه های اجتماعی نقش مهمی در شکل دهی به افکار عمومی بین المللی دارند. از همین رو این گزارش به صورت نظام مند نگاه کاربران انگلیسی زبان به جمهوری اسلامی ایران در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) و نگاه کاربران عرب زبان نسبت به «جنگ انرژی» پس از حمله رژیم صهیونیستی به پارس جنوبی و پاسخ متقابل ایران علیه منافع آمریکا و اسرائیل را بررسی می کند. هدف آن شناخت روایت های غالب و شناسایی مضامین کلیدی در این فضای تاثیرگذار است.

تحلیل احساسات افکار عمومی جهان عرب در مواجهه با جنگ انرژی

روایت های غالب در افکار عمومی جهان عرب را در مواجهه با جنگ انرژی در خلیج فارس، می توان در قالب سه دسته از مضامین مرتبط با «تاب آوری اجتماعی» دسته بندی کرد:

روایت ها و مضامین تضعیف کننده تاب آوری

روایت های تضعیف کننده تاب آوری در جهان عرب درباره جنگ انرژی در خلیج فارس شامل نگرانی از پیامدهای انسانی-اقتصادی تخریب زیرساخت های انرژی، اختلال در تولید و صادرات و گسترش بحران به بازار جهانی است (۲۵٪). این روایت ها آمریکا را عامل مهندسی جنگ انرژی و اسرائیل را تحریک کننده آن معرفی می کنند و انتقادهایی به ناکارآمدی دولت های عربی در مدیریت بحران مطرح می شود (۱۶٪ و ۱٪).

روایت ها و مضامین تقویت کننده تاب آوری

روایت های تقویت کننده تاب آوری، ایران را تهدید امنیت انرژی معرفی و حمایت از ائتلاف عربی-بین المللی برای مهار ایران را برجسته کرده است (۲۹٪). همچنین ضرورت همبستگی منطقه ای برای مقابله با پیامدهای طولانی مدت جنگ انرژی و بازسازی زیرساخت ها تاکید می شود (۱۰٪).

روایت ها و مضامین حامی مقاومت

روایت های حامی مقاومت از ایران حمایت کرده و ضمن نقد دولت های عربی همسو با غرب و رسانه های ضدایرانی حملات آن را در چارچوب بازدارندگی مشروع می دانند (۱۹٪).

این سه روایت ترکیبی از نگرانی، تهدید و مقاومت را در افکار عمومی جهان عرب درباره جنگ انرژی نشان می دهند.

راهکارهای پیشنهادی جهت اقدام رسانه ای برای تاثیرگذاری بر افکار عمومی جهان عرب

شرایط فعلی فرصتی به ضدایرانی ها، از غربگرایان تا وهابی ها، داده تا با سوءاستفاده از شعارهای میهن دوستانه نفرت پراکنی قومی کنند و بخش های کمتر سیاسی منطقه را بسیج نمایند. کنش رسانه ای درست با بیان واقعیات بحران خلیج فارس و معرفی مقصران اصلی، می تواند اثر این تبلیغات را کاهش دهد. حفظ تعادل بین تصویر «مقتدر» و «مظلوم» از جمهوری اسلامی ایران اهمیت دارد تا هم ضعف منتقل نشود و هم چهره ای استکباری شکل نگیرد.

معرفی دولت های عربی به عنوان شرکای آمریکا در تجاوز علیه ایران

باید به مخاطبان عرب زبان توضیح داده شود که دولت های سعودی، قطر، امارات و بحرین تنها در صورتی می توانند از ایران شکایت کنند که مسئولیت بین المللی خود را به عنوان دولت کامل فرابگیرند. این کشورها با در اختیار گذاشتن خاک و سرمایه شان به آمریکا، عملا در حملات علیه ایران شریک اند و نمی توانند خود را بی طرف در این درگیری بدانند.

لزوم پاسخگو کردن دولت ها و سیاست مداران کشورهای عربی در برابر پایگاه های نظامی آمریکا

در فضای مجازی عربی باید پرسیده شود: «پایگاه آمریکا در این کشورها متعلق به کیست؟» اگر متعلق به قطر، امارات یا سعودی است، آن ها مسئول حملات به ایران اند؛ اما اگر فقط به آمریکا تعلق دارد، دولت های منطقه دلیلی برای اعتراض ندارند.

دفاع از عملیات ایران و محکومیت کنش های دولت های حاشیه خلیج فارس از منظر حقوق بین الملل

پیشنهاد می شود برای خنثی سازی تبلیغات ضدایرانی، به جوامع همسایه توضیح داده شود که دولت هایشان طبق حقوق بین الملل و معاهدات بین دولتی وظایف مسئولانه ای دارند که آن ها عمل نکرده اند.

ساخت «روایت مظلومیت» ایران

باید به ملت های منطقه گفته شود که ایران تمامی تلاش های دیپلماتیک برای جلوگیری از جنگ و ناامنی انجام داده و تاکنون، با وجود تحریم ها و مشکلات اقتصادی، امنیت انرژی منطقه را حفظ و تضمین کرده است.

ارائه «روایت قدرت» از ایران

جلب همدلی مسلمانان نباید ایران را ضعیف یا عذرخواه نشان دهد، بلکه امید به پیروزی اتحاد و قدرت می بخشد. روایت قوی از قدرت نیروهای مسلح ایران می تواند تمایل جوامع منطقه به تشدید تنش را کاهش دهد و نفرت پراکنی ضدایرانی را خنثی کند.

افشای نقش دولت های منطقه در تشویق ترامپ برای آغاز جنگ علیه ایران

روایت های مطرح شده در رسانه های آمریکایی از توطئه های پشت پرده دولت های عربی برای تشدید تنش علیه ایران، می تواند در شکستن تصویر «همسایه خیرخواه» این دولت ها مفید باشد.

معرفی ایران به عنوان ستون محور مقاومت و قهرمان دفاع از فلسطین

این روایت همچنان یکی از مهم ترین و موثرترین شعارهای جمهوری اسلامی در سطح منطقه است. جوامع مسلمان نباید فراموش کنند که علت اصلی دشمنی آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران، حمایت آن از فلسطین و گروه های مقاومت اسلامی است.

ایران در نگاه افکار عمومی انگلیسی زبان: دیدگاه ها و روایت های غالب

در این بخش دو گروه اصلی روایت کاربران انگلیسی زبان شبکه اجتماعی ایکس درباره ایران بررسی شده است: دسته اول روایت های مثبت و همدلانه که ایران را دولتی پایدار و محبوب می دانند و دسته دوم روایت های خصمانه که جمهوری اسلامی را دشمن و هدف مشروع قلمداد می کنند.

نگاه همدلانه و مثبت به ایران

نگاه همدلانه و مثبت کاربران انگلیسی زبان به ایران در سه محور اصلی دیده می شود:

• ایران به عنوان قدرتی پایدار با توان نظامی و اقتصادی قابل توجه (38٪): در این دیدگاه مقاومت ایران در مقابله با حملات نظامی آمریکا برجسته شده و کنترل ایران بر تنگه هرمز به عنوان اهرمی برای تاثیرگذاری بر اقتصاد جهانی اهمیت دارد. همچنین بلوف های مذاکراتی ترامپ نقد می شود و همکاری های استراتژیک ایران با روسیه و چین به شکل گیری جبهه ای مقاوم در برابر فشارهای غرب اشاره می شود؛
• ایران به عنوان قربانی جنگی تحمیلی و ناعادلانه توسط آمریکا و اسرائیل (25٪): این دیدگاه جنایات جنگی از جمله بمباران غیرنظامیان در شهرهای ایران را محکوم کرده، از سیاست های متغیر ترامپ انتقاد می کند و اعزام نیروهای زمینی آمریکا را اقدامی به نفع اسرائیل می داند. همچنین انزوای بین المللی آمریکا در این جنگ و تلاش های دیپلماتیک برای پایان بحران خلیج فارس برجسته می شود؛
• جمهوری اسلامی ایران به عنوان بازیگری عقلانی، اخلاق مدار و قابل احترام در صحنه منطقه ای و بین المللی (۱۲٪): رهبری معنوی آیت الله خامنه ای ستایش شده و پایبندی ایران به اصول اخلاقی در جنگ مانند خودداری از حمله به غیرنظامیان مورد تاکید است. نقش ایران در حمایت از جنبش های مقاومتی منطقه و دیپلماسی فعال از طریق پیام های مستقیم به مردم آمریکا به عنوان نمونه ای از رویکرد عقلانی معرفی شده است. همچنین حمایت گسترده مردم جهان اسلام از ایران در برابر ائتلاف مهاجم مورد توجه قرار دارد.

نگاه خصمانه و منفی به ایران

نگاه خصمانه کاربران انگلیسی زبان به ایران در سه دسته اصلی خلاصه می شود:

• ایران به عنوان تهدیدی راهبردی، هسته ای و تروریستی که باید به طور قاطع مهار و تضعیف شود (18٪): این دیدگاه شامل حمایت از عملیات نظامی قوی مانند حملات زمینی و بمباران تاسیسات هسته ای است و ایران را بزرگ ترین حامی تروریسم جهانی و تهدیدی برای ثبات منطقه می داند. همچنین به پیوند استراتژیک ایران با روسیه و چین و بازنمایی این اتحاد به عنوان تهدیدی مضاعف برای نظم تحت رهبری آمریکا اشاره دارد؛
• بازنمایی ایران به عنوان دشمنی ضعیف و شکست خورده در برابر قدرت نظامی آمریکا (۴٪): این گروه تاکید دارد که توان نظامی ایران، به خصوص نیروی دریایی و موشکی به طور قابل توجهی کاهش یافته، زیرساخت های هسته ای و مراکز فرماندهی ایران هدف موفقیت آمیز حملات آمریکا قرار گرفته اند و نشانه هایی از فروپاشی داخلی دیده می شود. آن ها همچنین شکست های فناورانه ایران مانند سرنگونی پهپادها را برجسته می کنند و انزوای منطقه ای ایران را با اشاره به همراهی کشورهای اسلامی با ائتلاف غربی بیان می کنند؛
• جمهوری اسلامی ایران به عنوان حکومتی سرکوبگر، فاشیستی و نامشروع که باید براندازی شود (3٪): این دیدگاه از حملات نظامی آمریکا حمایت کرده و رضا پهلوی را به عنوان رهبر مشروع و آلترناتیو دموکراتیک معرفی می کند. به سرکوب معترضان، قطع اینترنت، اعدام ها و سرکوب مخالفان اشاره دارد و میان مردم ایران و حکومت تقابل قائل است. همچنین ماهیت زن ستیز، یهودستیز و دیکتاتوری دینی جمهوری اسلامی را محکوم کرده و از مبارزان ضد حکومتی دفاع می کند. آن ها دولت های اروپایی را به سازش با حکومتی سرکوبگر متهم می کنند.

تحلیل افکار عمومی انگلیسی زبان

یافته های پژوهش نشان می دهد که برخلاف روایت رسمی رسانه های غربی، بخش بزرگی از افکار عمومی انگلیسی زبان ایران را به عنوان یک قدرت پایدار یا قربانی جنگ ناعادلانه می بیند و از ساختار سیاسی آن نیز حمایت می کند. روایت های تهدید، ضعف و سرکوب که قبلا غالب بود اکنون کمتر مطرح اند. همچنین گفتمان «براندازی، تضعیف و سرکوب»، در میان کاربران عادی انگلیسی زبان، دیگر نفوذ بالایی ندارد. ترکیب دو روایت «قدرت» نظامی و «مظلومیت» به تصویر ایران هویتی دوگانه داده است. شکاف میان روایت رسمی غرب و دیدگاه کاربران عادی فرصتی برای رسانه های هدفمند فراهم کرده تا تصویر ایران را از «تهدید مبهم» به «قدرت مشروع و قربانی نظم ناعادلانه» تبدیل کنند. تقویت این دو روایت، اصلاح تصویر نظام و مقابله با مخالفان داخل غرب راهبردهای مفید هستند.

راهکارهای پیشنهادی جهت اقدام رسانه ای برای تاثیرگذاری بر افکار عمومی انگلیسی زبان

در رسانه های انگلیسی زبان تصویر ایران بر دو عنصر اصلی «قدرت» و «مظلومیت» استوار است که ریشه در جنگ رمضان دارد. دفاع قهرمانانه ایران و مسدودسازی تنگه هرمز، ایران را به عنوان کشوری قدرتمند نشان داده است. هم زمان شهادت شهروندان و دیپلماسی صلح جویانه ایران در مقابل آمریکا تصویر ایران را به عنوان موجودی مظلوم و حق طلب تثبیت کرده است. این ترکیب دوگانه به «برند ایران» کمک می کند تا از مزایای قدرت بهره مند شود و در عین حال از اثرات منفی آن دور بماند.

ساخت و تقویت روایت «قدرت ایران»

در این راستا پیشنهادهای زیر ارائه می شود:

• انتشار گزارش های تصویری و اینفوگرافیک درباره توانمندی های پدافندی و موشکی ایران با استناد به منابع بین المللی؛
• تولید محتوای مقایسه ای درباره هزینه های نظامی ایران در برابر دستاوردهای راهبردی آن؛
• استفاده از زبان تحلیلی و غیرشعاری برای روایت «چگونگی» تاب آوری ایران در برابر فشار حداکثری.

ساخت و تقویت روایت «مظلومیت ایران»

در این راستا پیشنهادهای زیر ارائه می شود:

• مشابهت سازی میان کشتار غیرنظامیان در ایران و غزه با تاکید بر یکسان بودن قاتلان؛
• مستندسازی جنایات ارتکابی ائتلاف متجاوز علیه کودکان و غیرنظامیان؛
• مستندسازی حملات آمریکا و اسرائیل به مدارس، درمانگاه ها و زیرساخت های اقتصادی و غیرنظامی ایران.

ترمیم چهره جمهوری اسلامی در سطح جهانی

در این راستا پیشنهادهای زیر ارائه می شود:

• نمایش شهادت طلبی و فداکاری سران حکومت ایران در شرایط جنگی برخلاف تبلیغات معاندین؛
• برجسته سازی حضور دولت مردان ایرانی در میان مردم با وجود شرایط جنگی؛
• اشاره به حضور رهبران آمریکا و اسرائیل در فضاهای ایمن در شرایط جنگی و مقایسه با رفتار مسئولان ایرانی.

جمع بندی

گزارش حاضر تجمیع دو گزارش پیرامون “واکنش کاربران عرب زبان به «جنگ انرژی» پس از حمله اسرائیل به پارس جنوبی و پاسخ ایران” و “نگاه کاربران انگلیسی زبان شبکه اجتماعی ایکس به ایران” بود. روایت ها در سه دسته تضعیف کننده تاب آوری، تقویت کننده تاب آوری و حامی مقاومت تقسیم شدند که نشان دهنده دیدگاه های متنوع افکار عمومی جهان عرب است. همچنین در بین انلگیسی زبانان اکثریت ایران را کشوری قدرتمند و پایدار (38٪) یا قربانی جنگ ناعادلانه (25٪) می دانند و نیمی از آن ها حتی جمهوری اسلامی را به عنوان دولت مشروع پذیرش دارند. در راستای تاثیرگذاری بر افکار عمومی جهان عرب پیشنهادهای رسانه ای شامل معرفی دولت های عربی به عنوان شرکای آمریکا در حملات، دفاع حقوقی از اقدامات ایران، ساخت روایت مظلومیت و قدرت جمهوری اسلامی و افشای نقش دولت های منطقه در تشویق تنش ها ارائه شده است. همچنین پیشنهادهای رسانه ای شامل تقویت روایت های قدرت و مظلومیت، مستندسازی جنایات دشمن و ترمیم چهره نظام برای کاربران بین المللی ارائه شد.

این مطالعه در گروه سیاست پژوهی و تحلیل داده نمافر توسط علی روهنده در سال 1405 انجام شده است.