ضرورت، کارکرد و الزامات تشکیل صندوق عدالت و پیشرفت ایران

در دو دهه اخیر در بسیاری از کشورها، تامین مالی خرد و کوچک راهکاری مناسب برای ایجاد فرصت های شغلی جدید، به ویژه فعالیت های خوداشتغالی و کاهش فقر و توانمندسازی افراد در مناطق کم درآمد مطرح شده است؛ به طوری که برخی کشورها در این زمینه به توفیق های چشمگیری دست یافته اند. در اقتصاد ایران، اعطای وام های خرد و خوداشتغالی از راه های گوناگون و از جانب نظام بانکی و برخی نهادهای رسمی و ﻏیررسمی پرداخت می شود. بررسی ها و نتایج برخی مطالعات، بیانگر توفیق برخی از این نوع طرح ها است و برخی نیز به عدم توفیق آنها اشاره دارد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در دو دهه اخیر در بسیاری از کشورها، تامین مالی راهکاری مناسب برای ایجاد فرصت های شغلی جدید، به ویژه فعالیت های تولیدی مطرح شده است؛ به طوری که برخی کشورها در این زمینه به توفیق های چشمگیری دست یافته اند. در اقتصاد ایران، وام های خرد و خوداشتغالی از طریق صندوق های گوناگون پرداخت می شود. برای مثال، صندوق امام رضا با هدف توسعه اشتغال روستایی، ازدواج جوانان و تامین مسکن شکل گرفت. همچنین صندوق کارآفرینی امید با عمده اهداف تجهیز سپرده های خرد مردم و تلفیق با اعتبارات دولت، توانمندسازی جوانان و کمک در ایجاد کسب و کارهای خرد کم سرمایه و کاربردی با محوریت فعالیت های کارآفرینانه، رفع نیازهای منطقه ای و توسعه کسب و کارهای IT ایجاد شد. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت صندوق های تشکیل شده در ایران و تجارب کشورهای دیگر و نقاط ضعف و ارائه راهکارهایی جهت حل مشکلات صندوق های ایران پرداخته است.

بررسی وضعیت صندوق عدالت و پیشرفت

در تبصره 18 لایحه بودجه 1401 کل کشور، صندوق کارآفرینی امید به صندوق عدالت و پیشرفت ایران تغییر نام یافت و ماموریت آن همراه با 31 صندوق استانی تابعه، تحقق پروژه های استانی نیمه تمام، کمک به اشتغال و رونق واحدهای تولیدی موجود، جلب مشارکت در سرمایه گذاری های مردم تعیین شد. از جمله اهداف تشکیل صندوق عدالت و پیشرفت عبارت است از:

• تامین منابع و فراهم کردن زمینه تحقق رشد اقتصادی شهرستان ها و استان ها؛
• تکمیل و توسعه زیرساخت های تولید در استان ها؛
• حمایت از کسب و کارهای بخش غیردولتی در سطح ملی و استانی از محل تامین تسهیلات؛
• برقراری عدالت در توزیع منابع بین استان های کشور؛
• افزایش اختیارات استان ها و شورای برنامه ریزی و توسعه استان.

تجارب خارجی

صندوق توسعه منطقه ای اروپا

صندوق توسعه منطقه ای اروپا یکی از پنج صندوق «صندوق های ساختاری و سرمایه گذاری اروپا» است و بر تقویت انسجام اقتصادی و اجتماعی در اتحادیه اروپا تمرکز دارد. هدف این صندوق، اصلاح عدم تعادل بین سطوح توسعه مناطق مختلف در اتحادیه اروپا است. برنامه صندوق توسعه منطقه ای اروپا دارای چهار تمرکز است: نوآوری و تحقیق، دستور کار دیجیتال، حمایت از بنگاه های اقتصادی کوچک و متوسط، دستیابی به اقتصاد کم کربن.

ترکیه

هدف صندوق توسعه ترکیه و زیرمجموعه های آن حمایت از رشد پایدار در صنایع دارای اهمیت استراتژیک است. صندوق از طریق سرمایه گذاری های مستقیم و غیرمستقیم و زیر مجموعه های مدیریت شده توسط متخصصان مجرب و متخصص بازار به توسعه ملی کمک می کند. برنامه صندوق توسعه دارای ماموریت هایی هم چون سرمایه گذاری مستقیم خارجی، توسعه بنگاه ها، توسعه بخش مالی و حاکمیت قانون و حکومت.

نیوزلند

دولت نیوزلند سه میلیارد دلار در یک دوره سه ساله برای سرمایه گذاری در توسعه اقتصادی منطقه ای از طریق صندوق رشد استانی اختصاص داده است. هدف صندوق رشد استانی تسریع توسعه منطقه ای، افزایش بهره وری منطقه ای وکمک به ایجاد اشتغال بیشتر و با درآمد بهتر از طریق سرمایه گذاری در پروژه ها را دارند.

تجارب داخلی

در سال های اخیر برنامه های حمایتی از کسب و کارهای خرد در کشورهای گوناگون از جمله ایران با اهداف کاهش فقر، کمک به افزایش تولید کالا و خدمات منطقه ای و مقابله با بیکاری مطرح شده است. از جمله صندوق های تشکیل شده با اهداف مذکور در ایران شامل صندوق اشتغال، ازدواج و مسکن مهر امام رضا (ع) و صندوق کارآفرینی امید است که در ادامه به بررسی عملکرد این صندوق ها پرداخته شده است.

صندوق اشتغال، ازدواج و مسکن مهر امام رضا (ع)

براساس اولین مصوبه دولت نهم در سوم شهریور 1384 در حرم رضوی، مقرر شد در تمامی استان های کشور صندوق مهر امام رضا (ع) به منظور تامین هزینه های مسکن، ازدواج و اشتغال جوانان به صورت مستقل تشکیل شود. پس از آن صندوق اشتغال، ازدواج و مسکن مهر امام رضا (ع) از ادغام قرض الحسنه توسعه اشتغال روستایی، صندوق ازدواج جوانان و صندوق حمایت از فرصت های شغلی ایجاد شد.

صندوق کارآفرینی امید

براساس بخشنامه بانک مرکزی در سال 1391 مبنی بر جلوگیری از فعالیت موسسات مالی و صندوق هایی که از اسم ائمه (ع) بهره می برند تغییر نام و بازنگری در نحوه پرداخت و جامعه هدف مورد حمایت صندوق مهر امام رضا (ع) ضرورت یافت. اعتبارات صندوق کارآفرینی امید از طریق ارتقای سرمایه های اندک روستاییان و تامین سرمایه در گردش کسب و کارها، سبب فراهم نمودن فرصت ایجاد کسب و کارهای جدید کارآفرینانه به ویژه مشاغل خرد خانگی و نیز بهبود و توسعه کسب و کارهای کوچک شد. البته به رغم ویژگی های مثبت و موثر این صندوق در توسعه کسب و کارهای کوچک و متوسط روستایی از نظر وام گیرندگان، این صندوق دارای ضعف هایی در وظایف جاری خود بوده است که مهم ترین آن ها عبارتند از: موانع اداری، پایین بودن مبلغ وام، کوتاه بودن دوره تنفس، فرایند طولانی دریافت وام، بالا بودن مبلغ اقساط، عدم وجود تسهیلات حمایتی و دریافت سود سال اول در ابتدا است.

نقاظ ضعف صندوق عدالت و پیشرفت

از آنجایی که میزان قضاوت و راستی آزمائی حیات یک پدیده می تواند از دریچه آسیب شناسی سنجیده و ارزیابی شود، در ادامه به بررسی نقاط ضعف صندوق عدالت و پیشرفت پرداخته شده است:

• عدم شفافیت در کمک های بلا عوض؛
• اعمال سلیقه، عدم گزارش دهی و گزارشگیری، جایگزینی روابط به جای ضوابط، منتفی شدن توجیه اقتصادی در فعالیت ها، ایجاد رانت و فساد؛
• احتمال استفاده از بخش اعظم منابع صندوق برای تکمیل پروژه های عمرانی دولت؛
• ورود کانون های قدرت از جمله نمایندگان مجلس در تصمیم گیری های صندوق.

ارائه راهکارهایی جهت اجرایی شدن صندوق عدالت و پیشرفت

در این قسمت راهکارهایی جهت دستیابی به اهداف صندوق عدالت و پیشرفت ارائه شده است:

• تدوین سازوکارهای شفاف و برنامه محور به منظور تخصیص منابع مالی صندوق؛
• جذب سرمایه گذاری بخش خصوصی از طریق سرمایه گذاری مشترک بین سرمایه گذار، فعالان اقتصادی و صاحبان ایده؛
• انتشار کلیه اسناد پشتیبان تصمیم گیری در خصوص تصویب یک پروژه به منظور بهره مندی از منابع صندوق؛
• ایجاد حساب جداگانه در استان برای اطلاع استانداران از میزان منابع و مصارف صندوق؛
• تاکید بر توسعه زیرساخت های صندوق در استان ها؛
• پیش بینی نهاد نظارتی دقیق در اساسنامه صندوق و سازو کار آن؛
• تخصیص منابع بر اساس تصمیم هیئت امنای صندوق و شورای توسعه برنامه ریزی هر استان؛
• تامین اعتبار در قالب مشارکت با پروژه های کارآفرینی (دانش بنیان)؛

جمع بندی

در اقتصاد ایران، اعطای وام های خرد و خوداشتغالی از جانب نظام بانکی و برخی از نهادهای رسمی و غیررسمی انجام می شود. صندوق کارآفرینی امید یکی از این مسیرهای اعتباربخشی بود که با تغییر نام خود به صندوق توسعه عدالت و پیشرفت اهداف جدیدی را دنبال می کند. مهم ترین اهداف این صندوق تحقق پروژه های استانی نیمه تمام، کمک به اشتغال و رونق واحدهای تولیدی موجود، جلب مشارکت در سرمایه گذاری های مردم هستند. با این حال این صندوق دارای نقاط ضعفی هم چون اعمال سلیقه، عدم گزارش دهی و گزارش گیری، جایگزینی روابط به جای ضوابط و… است. از این رو راهکارهایی همچون پیش بینی نهاد نظارتی دقیق در اساسنامه صندوق و سازو کار آن و تاکید بر توسعه زیرساخت های صندوق در استان ها جهت حل این موانع پیشنهاد می شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری توسط حمید محمدی با همکاری محدثه بشیر مشهدی، گل نساء صلواتی و یداالله دیوسالار در سال 1401 انجام شده است.