راهبرد ملی توسعه بازار مالی رمزارزها در ایران

بازار رمزارزها از سال 2009 تا کنون با رشد بسیار سریعی مواجه شده است و همزمان مورد توجه بسیاری از سرمایه گذاران قرار گرفته است. ارزش این بازار از عدد صفر در سال 2009 به حدود 2 تریلیون دلار و مشارکت حدود چهار صد میلیون سرمایه گذار در سال 2024 رسیده است که حاکی از رشد سریع این بازار است. ارز دیجیتال به عنوان یک واحد پولی یا واسطه تبادل بر پایه اینترنت است که ویژگی هایی مشابه با پول فیزیکی را دارد، اما تراکنش های انتقال سرمایه را به صورت آنی و بدون مرز انجام می دهد. ماهیت پول بر اساس مفاهیم اقتصاد دیجیتال و تجارت الکترونیک از حالت فیزیکی به دیجیتال تبدیل شده و واحدهای جدید ارزهای دیجیتال مدل های تجارت را دگرگون و تغییرات بنیادی را ایجاد نموده است. با توجه به این حجم از معاملات مربوط به رمزارزها و تسخیر بازارهای مالی توسط این پدیده، لزوم مطالعه و بررسی عمیق این موضوع لازم و مبرهن به نظر می رسد.

ضرورت و اهداف انجام پژوهش

بازار رمزارزها در کنار رشد سریع خود همزمان با مشکلاتی مواجه است که بسیاری از سرمایه گذاران را در مواجه با آن بسیار محتاط می کند و فضای بسیار ریسکی را بوجود آورده است که همیشه در آن احتمال صفر شدن ارزش دارایی وجود دارد و این نکته باعث ترس بسیار زیاد سرمایه گذاران شده است. اما علی رغم همه این ترس ها این بازار همچنان در حال رشد است و منافع افراد و موسسات زیادی درگیر رشد و سقوط این بازار شده است.

موضوع رفتار مالی از جمله مباحث جدیدی است که در طول دو دهه گذشته توسط برخی اندیشمندان مالی مطرح گردید و به سرعت مورد توجه اساتید و صاحب نظران و کنشگران اقتصادی در سراسر دنیا قرار گرفت. در مباحث سرمایه گذاری، نوع تصمیم گیری سرمایه گذاران و عوامل موثر بر تصمیم گیری آن ها بسیار حایز اهمیت است. لذا در دو دهه اخیر تحقیقات زیادی در زمینه روانشناسی مالی در سراسر جهان انجام شده و بعضا سعی در مدل سازی برای درک و پیش بینی بازار سهام کرده اند. لذا هدف از این تحقیق بررسی تاثیر متغیرهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی و دلایل روانشناختی معامله گران بر نگرش به سرمایه گذاری در بازار رمزارزها از دیدگاه کنشگران اقتصادی ایرانی است.

گسترش سرمایه گذاری در بازار رمزارزها در ایران

بررسی تحولات بازارهای داخلی طی چند سال اخیر نشان داد که افزایش سرسام آور نرخ تورم در سال های گذشته موجب شده بسیاری از مردم برای حفظ ارزش پولشان سراغ برخی فعالیت های سفته بازی و دلالی بروند و همین موضروع باعث می شود نقدینگی سرگردان هرازگاهی از یکی از بازارهای ارز، سکه، خودرو و بورس سر درآورد. از آنجایی که نوسان در این بازارها بالاست و خرید و فروش های هیجانی موجب ضرر سنگین می شود، مردم سپس ترجیح دادند که سراغ بازارهای دیگر از جمله خودرو، مسکن و بورس بروند. افزایش قیمت ها، به ویژه در بخش مسکن، موجب کاهش قدرت خرید ملک و مسکن و شده است و مردم برای اینکه ارزش سرمایه های خُردشان از بین نرود، دنبال بازار دیگری بودند که بتوانند بدون ریسک حداقل از آب رفتن دارایی هایشان جلوگیری کنند. از طرف دیگر با اعمال سیاست های دستوری در بورس از سوی دولت، مردمی ترجیح دادند که با وجود زیان 40 تا 50 درصدی پولشان را از بورس خارج کنند و به سمت معاملات رمزارزها حرکت کنند.

ویژگی بازار رمزارزها

برای استفاده از رمزارزها در اقتصاد، مزایا و فواید زیادی را می توان عنوان نمود که برخی از آن ها عبارتند از:

1. ارزهای دیجیتال براساس فناوری رمزنگاری کار می کنند که امنیت تراکنش ها را تضمین می کنند و از دزدیده شدن اطلاعات حساب بانکی و سرقت وجوه بانکی جلوگیری می کنند.
2. افراد می توانند تراکنش هایشان را بدون نیاز به اعلام هویت و اطلاعات شخصی انجام دهند که این موضوع حریم خصوصی آن ها را حفظ می کند.
3. انجام تراکنش های مالی به نسبت روش های سنتی مانند انتقال پول از طریق بانک ها با سرعت بیشتری انجام می شود.
4. معمولا هزینه های مربوط به انجام تراکنش های رمزارزی کمتر از هزینه های تراکنش های مالی سنتی است.
5. امکان استفاده از رمزارزها برای همه افراد به راحتی وجود دارد.
6. با استفاده از رمزارزها امکان تجارت و انجام تراکنش های مالی بین کشورها راحت تر و سریع تر است و نیاز کمتری به سیستم های بانکی مرکزی وجود دارد.
7. استفاده از رمزارزها افراد را قادر می سازد تا در هر زمان و مکانی بتوانند تراکنش های خود را انجام دهند و به محتوای مالی خود دسترسی داشته باشند.

روش انجام پژوهش

در مطالعه حاضر از روش پژوهش کیفی با رویکرد تحلیل مضمون (جهت کشف مولفه های مربوط به عوامل مؤثر بر سرمایه گذاری در رمزارزها) استفاده شده است. جامعه پژوهش شامل فعالان و سرمایه گذاران حوزه رمزارزها، متخصصان رشته های اقتصاد، بانکداری، مدیریت، بورس، جامعه شناسی، حسابداری، حقوق و رشته های مرتبط بود که شامل اعضای هیئت علمی دانشگاه ها و متخصصان و کارشناسان فعال در این حوزه هستند. این افراد با روش نمونه گیری گلوله برفی و زنجیره ای که یک روش نمونه گیری غیراحتمالی است، انتخاب شدند. این روش برای مواقعی است که واحدهای مورد مطالعه به راحتی قابل شناسایی نباشند. حجم نمونه با استفاده از نمونه گیری اشباعی یا قضاوتی (هدفمند) انتخاب شدند و بعد از مصاحبه با 20 نفر، اشباع نظری حاصل شد. سپس داده های حاصل از مصاحبه، با تکنیک کدگذاری تحلیل و مفاهیم اولیه احصا و پس از استخراج عناوین فرعی، رابطه درونی مفاهیم باهم ترکیب و تبدیل به عناوین اصلی شد.

گردآوری داده ها با استفاده از روش مصاحبه و ابزار پرسشنامه ساختاریافته انجام شد. برای حصول اطمینان از روایی ابزار و به منظور اطمینان خاطر از دقیق بودن یافته ها از دیدگاه محققین و اساتید آشنا با این حوزه و متخصصان که در این حوزه خِبره و مطلع بودند استفاده شد. همچنین به طور همزمان از مشارکت کنندگان در تحلیل و تفسیر داده ها کمک گرفته شد.

تحلیل نتایج تحقیق

یافته های پژوهش نشان می دهد که رمزارزها به علت سرعت و کارایی بالا در پرداخت، به خصوص پرداخت های برون کشوری، امنیت تبادلات ارزی و حذف هزینه های عملیاتی اضافی که توسط نهادهای واسط دریافت می شود، اهمیت زیادی در مبادلات اقتصادی در سطح خُرد و کلان دارد. با توجه به تحقیقات انجام شده می توان گفت برای سرمایه گذاری در رمزارزها 8 عنوان اصلی می توانند دخیل باشند که هر کدام از عنوان ها نیز دارای مولفه های فرعی هستند و عبارتند از:

راهکارها و پیشنهادها

باتوجه به یافته ها و نتایج پژوهش، پیشنهادهای کاربردی زیر ارائه می شود:

• استراتژی های رگولاتوری و قانون گذاری موثر دربازار رمزارزها؛
• راه اندازی صندوق های قابل معامله مبتنی بر رمز ارزها؛
• رفع موانع قانونی ورود افراد به بازار رمزارزها و استفاده آزادانه افراد از این بازارها؛
• بررسی مسائل فقهی و شرعی سرمایه گذاری در رمزارزها و اطلاع رسانی نتایج؛
• سرمایه گذاری شرکت های بورسی در پلتفرم های خرید و فروش رمزارزها؛
• استفاده از ظرفیت عرضه اولیه سکه رمزارزها در بازار سرمایه؛
• تدوین نظام مالیاتی مناسب برای سرمایه گذاری در بازار رمزارزها؛
• استفاده از رمز ارزها برای تبادلات خارجی؛
• تبدیل منابع انرژی جهت استخراج رمز ارز؛
• تقویت بازارهای سرمایه داخلی و عرضه رمزارزها در بازارهای داخلی و جلوگیری از خروج سرمایه گذاران از بازارهای مالی و سرمایه ای داخلی؛
• طراحی رمز ارزهای ملی؛
• بازگردانی اعتماد به بازارهای سرمایه ای؛
• ایجاد بسترهای تبادل رمز ارز در داخل کشور.

نتیجه گیری

رمزارزها یا ارزهای دیجیتال، ارزهایی هستند که بر اساس تکنولوژی بلاکچین ایجاد می شوند. یکی از عوامل مؤثر بر سرمایه گذاری در رمزارزها، تنوع و انعطاف پذیری بازار است. این به این معناست که وجود گستره ای از رمزارزها و پروژه های مختلف، امکان انتخاب بهتر و متناسب با استراتژی و ریسک های سرمایه گذاران را فراهم می کند؛ همچنین شفافیت و قابلیت دسترسی به اطلاعات مرتبط با رمزارزها نیز می تواند اعتماد سرمایه گذاران را به بازار افزایش دهد و در نتیجه سرمایه گذاری بیشتری را جلب کند. بررسی یافته های نظری و مصاحبه در قالب تحلیل مضمون منجر به شناسایی 8 عامل اصلی در توسعه رمزارزها شده است. این مؤلفه ها عبارتند از: عوامل سیاسی (تصمیمات سیاسی و خروج از تحریم) عوامل اقتصادی (کنترل تورم و هدایت سرمایه های سرگردان) عوامل اجتماعی (تقاضای رو به رشد سرمایه گذاری درجامعه و کمبود نیروی متخصص).

این مطالعه در اندیشکده راهبردی فناوری های مالی و اقتصادی با همکاری حسین ممبینی و مریم باقرزاده سهرابی در سال 1403 انجام شده است.