بنیاد توسعه فردا به نقل از شورای آتلانتیک (1 آوریل 2026)
در حالی که توجه زیادی به نحوه مدیریت دسترسی به تنگه هرمز توسط ایران معطوف است — ایجاد نوعی “عوارضی” که در آن جریان تجاری از آبراه حیاتی را محدود میکند در حالی که گزارشها حاکی از اجازه عبور برخی کشتیها با هزینه حداکثر ۲ میلیون دلار در هر سفر است — یک سؤال مهم بسیار کمتر مورد توجه قرار گرفته: ایران و خریداران نفت چگونه تسویه حسابهای خود را در شرایط کنونی انجام میدهند؟ این مقاله بر اساس تحقیقات جدید مرکز ژئواکونومی شورای آتلانتیک تلاش میکند به این سؤال پاسخ دهد.
سیستم تسویه حساب فرامرزی ایران
سیستم پرداخت فرامرزی ایران نشاندهنده سالها انطباق با تحریمها است. در سال ۲۰۱۲، بانکهای تحریمشده ایران از شبکه SWIFT (زیرساخت اصلی پیامرسانی مالی جهانی) قطع شدند. اگرچه این امر همه تراکنشها با ایران را غیرممکن نکرد، اما تسویه حساب استاندارد فرامرزی را با قطع دسترسی به کانال اصلی ارتباط بانک به بانک بسیار دشوارتر ساخت.
پس از خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸ و بازگرداندن تحریمهای ثانویه، دسترسی به کانالهای مالی رسمی دوباره محدود شد. این چرخه مکرر ادغام مجدد و محدودیتهای جدید برای تهران روشن کرد که تسهیلات تجاری رسمی مبتنی بر دلار یا یورو قابل اعتماد نیست.
در پاسخ، ایران سیستم پرداخت فرامرزی خود را به مجموعهای از راهکارهای جایگزین همپوشان تغییر داده است:
کانالهای جایگزین تسویه حساب
۱. کانالهای رسمی محدود
برخی تراکنشها هنوز از طریق کانالهای بانکی رسمی در حوزههای قضایی که مایل به پذیرش ریسک تحریم هستند، انجام میشود.
۲. سامانه شتاب و اتصال با میر روسیه
در حالی که عمدتاً بر پرداختهای داخلی متمرکز است، ایران اخیراً استفاده فرامرزی شتاب را از طریق ادغام استراتژیک با سامانه پرداخت میر روسیه گسترش داده است. این ارتباط سوئیچهای ملی پرداخت دو کشور را به هم متصل میکند و به کارتهای بانکی آنها اجازه میدهد توسط سختافزار بانکی طرف دیگر “خوانده” و پردازش شوند.
۳. شبکههای غیررسمی (حواله)
در پایه این ساختار، حواله قرار دارد — یک سیستم دیرینه مبتنی بر اعتماد که انتقال ارزش را بدون جابجایی رسمی وجوه فرامرزی امکانپذیر میکند. این شبکهها در مراکز منطقهای مانند دبی لنگر انداختهاند، جایی که تعداد زیادی از شرکتهای مرتبط با ایران فعالیت میکنند و طرف مقابل را برای تسویه حساب غیررسمی فراهم میآورند.
۴. واسطههای دولتی
ایران از واسطههای مرتبط با دولت، از جمله شرکتهای صوری و نهادهای تجاری، برای تسهیل تراکنشهای مرتبط با صادرات نفت استفاده میکند.
۵. ارز دیجیتال
ایران به طور فزایندهای به ارز دیجیتال برای تسهیل تراکنشهایی که میتوانند از سیستم بانکی سنتی عبور کنند، متکی شده است. شرکت تحلیل بلاکچین Chainalysis تخمین میزند فعالیت رمزارزی مرتبط با ایران در سال ۲۰۲۵ به ۷.۸ میلیارد دلار در زنجیره رسیده است.
نقش یوان چین
چین اکنون مشتری اصلی نفت ایران است و بیش از ۸۰ درصد صادرات دریایی آن را خریداری میکند. در این مشارکت، ایران نفت تخفیفخورده را در ازای سرمایهگذاری و کالاهای چینی معامله میکند، با پرداختهایی که به طور فزاینده به جای دلار به یوان انجام میشود.
CIPS (سیستم پرداخت بینبانکی فرامرزی چین)
دادههای مرکز ژئواکونومی نشان میدهد میانگین حجم تراکنشهای روزانه CIPS در ماه مارس به ۱۳۴ میلیارد دلار (۹۲۰ میلیارد یوان) رسیده است. افزایش حجم در زمینه جنگ جاری ایران قابل توجه است، اما به خودی خود نشان نمیدهد که پرداختهای نفت ایران از CIPS عبور میکند.
پروژه mBridge
این پلتفرم پرداخت فرامرزی برای تسهیل تسویه حساب مستقیم بین ارزهای دیجیتال بانک مرکزی طراحی شده است. بانک مرکزی امارات در نوامبر ۲۰۲۵ اولین پرداخت دولتی خود را با استفاده از درهم دیجیتال عمدهفروشی در mBridge انجام داد. گفتگوهای محققان شورای آتلانتیک با سیاستگذاران اروپایی نشان میدهد مقامات مالی گروه ۷ معتقدند شرکتکنندگان ممکن است در طول جنگ ایران از mBridge استفاده کنند، اما بدون اطلاعات بیشتر نمیتوان ارتباطات و مقیاس را دانست.
ریال دیجیتال ایران
ایران نیز در حال پیشبرد “ریال دیجیتال” خود (CBDC) است که در ابتدا واکنشی به تحریمهای آمریکا بود و در نهایت میتواند به تهران کانال دیگری برای هدایت پرداختها از طریق کانالهای دیجیتال بدهد.
چه باید نظاره کرد؟
سیاستگذاران باید بر چند نشانه کلیدی تمرکز کنند:
۱. آیا زیرساخت پرداخت مبتنی بر یوان به رشد خود ادامه خواهد داد؟ به ویژه، آیا CIPS به گسترش شبکه خود در خاورمیانه ادامه خواهد داد؟
۲. پروژه mBridge همچنان مبهم است و دادههای عمومی محدودی دارد. نشانههایی مانند مشارکت کشورهای جدید در پروژههای فرامرزی، تراکنشهای آزمایشی مرتبط با انرژی، یا افزایش فعالیت در دورههای تنش مالی یا ژئوپلیتیکی میتواند به استفاده فعالتر از این فناوری اشاره کند.
۳. اجلاس بعدی بریکس (سپتامبر ۲۰۲۶ در هند) را زیر نظر داشته باشید، به ویژه از آنجا که هند دومین خریدار بزرگ نفت ایران است.
مهم است توجه داشت این سیستمها هنوز وضعیت دلار به عنوان ارز ذخیره را به چالش نمیکشند. CIPS همچنان شبکهای بسیار کوچکتر از معماری مالی غرب (شامل SWIFT و CHIPS) دارد. با این حال، این سیستمهای جایگزین یکی از ارکان سلطه دلار — قدرت تحریمهای مالی — را تضعیف میکنند. آنها کانالهایی برای ایران فراهم میکنند تا با وجود فشار، جریان درآمد نفت و تجارت را حفظ کند.
