بخش خانگی؛ آدرس غلط یا درست برای رفع ناترازی گاز طبیعی؟

✍🏻 هادی معصومی، کارشناس انرژی اندیشکده ایتان

با گسترش مصرف گاز طبیعی در دهه اخیر، کشور با مسئله ناترازی گاز طبیعی مواجه شده است. این مسئله به‌معنای کمبود گاز طبیعی است که در صنعت موجب کاهش تولید و تعطیلی و در نیروگاه‌ها موجب استفاده از گازوئیل و مازوت شده است. گازوئیل و مازوت سوخت‌های گران‌تر و همچنین آلاینده‌تر از گاز طبیعی هستند که مشکلات حادتری نسبت به مشکلات اقتصادی را ایجاد میکنند که سلامت انسان‌ها را به‌خطر می‌اندازد.

در بخش عمومی، خدماتی و دولتی نیز این مسئله موجب شده است تا مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات مجبور به دورکاری شوند. بنابراین این مسئله کشور را در ابعاد مختلف و عمیقی درگیر به خود کرده است که باید برای آن سیاستگذاری کرده و راهکار ارائه نمود.

شناسایی درست مسئله

قبل از حل مسئله باید مسئله را درست شناسایی نمود تا منجر به راهکارهایی شوند که به مسئله اصابت کند. در محافل مختلف با موضع مردم‌گرایانه مطرح می‌شود که دولت باید انگشت اتهام را به سمت صنایع و نیروگاه‌ها بگیرد و مشترکان خانگی را تحت فشار قرار ندهد. استدلال این طیف آن است که صنایع و نیروگاه‌ها مصرف‌کنندگان عمده گاز طبیعی هستند و اگر قرار بر کاهش مصرف باشد، باید مصرف‌کنندگان عمده را هدف قرار داد.
بررسی مصرف‌ گاز طبیعی نشان می‌دهد که سهم بخش‌های خانگی، صنایع عمده و نیروگاه‌ها از مصرف گاز طبیعی به این ترتیب است: ۲۷% بخش خانگی، ۲۱% صنایع عمده، ۳۲% نیروگاه‌ها و ۲۰% برای بقیه مشترکان اعم از تجاری، کشاورزی، صنایع غیرعمده و حمل‌ونقل. بنابراین ناچیز شمردن مصرف در بخش خانگی در کنار سایر مصارف درست نیست، زیرا بخش خانگی پس از نیروگاه‌ها رتبه دوم مصرف گاز طبیعی را دارد.

اما اشتباه این طیف آن است که آمار مصرف گاز طبیعی را به صورت ایستا و انباره‌ای می‌بینند. گاز طبیعی در دوره‌های مختلف سال مصرف کاملا متفاوتی دارد؛ در زمستان مصرف گاز طبیعی برای گرمایش فضا افزایش می‌یابد و همین باعث می‌شود در زمستان بیش از نیمی از گاز طبیعی شبکه به بخش خانگی تخصیص یابد و سایر بخش‌ها با کمبود مواجه شوند. مسئله ناترازی گاز طبیعی نیز یک مسئله فصلی است، یعنی با ناترازی گاز طبیعی اغلب در پاییز و زمستان مواجه هستیم؛ پس کاهش مصرف گاز طبیعی در زمستان باعث خواهد شد که مسئله ناترازی گاز طبیعی بهبود یابد. در اوج مصرف گاز طبیعی در پاییز و زمستان که نیروگاه‌ها و صنایع عمده با کمبود و عدم تخصیص گاز طبیعی روبه‌رو هستند حتی اگر مصرف خود را بهینه هم کرده باشند تاثیر زیادی بر رفع ناترازی نخواهند داشت. البته مدیریت مصرف و بهینه‌سازی در صنایع عمده و نیروگاه‌ها هر چند باعث کاهش مصرف در دوره‌های غیر پیک می‌شود اما همچنان مغتنم است ولو در اولویت نباشد.

نحوه صحیح سیاست‌گذاری برای بخش خانگی

البته موضع‌گیری این طیف که بر محور جانب‌داری از مردم در برابر دولت و صنایع شکل گرفته است، بی تاثیر از گفتمان آزادسازی قیمت و فشار قیمتی بر مردم نبوده است. این طیف در جواب و واکنش به طیف بازار موضع‌گیری کرده است. شاید اگر نحوه‌ای درست از سیاست‌گذاری برای بخش خانگی برای این طیف ارائه شده بود، نه مخالفت بلکه همراهی می‌کردند.

در سیاست‌گذاری برای بخش خانگی که دارای حساسیت‌های اجتماعی و سیاسی است، در کنار ملاحظات اجتماعی واقعیت‌های آماری نیز بیانگر آن است که سیاست‌گذاری مبتنی‌بر آزادسازی برای مدیریت مصرف گاز طبیعی کارا نیست. اخیرا گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس و قبل از آن گزارش وزارت رفاه بیانگر آن بودند که مصرف گاز طبیعی در دهک‌های کم‌برخوردار بیشتر از قشر مرفه بوده است. همچنین بررسی مصرف گاز طبیعی در محلات مختلف یک شهر نشان می‌دهد که اتفاقا در محله‌های کم‌برخوردار که ساختمان‌ها قدیمی و فرسوده‌اند مصرف گاز طبیعی بیشتر است. این پدیده دو موضوع را بیان می‌کند؛ اولا فشار معیشتی بیشتر بر دهک‌های کم‌برخوردار در صورت آزادسازی قیمت و ثانیا نقش سخت‌افزارها از قبیل وضعیت عایق‌بندی ساختمان و تجهیزات گرمایشی در مصرف. تجهیزات گرمایشی در ایران اغلب بخاری‌هایی هستند که با سیستم ساده و راندمان بسیار پایین کار می‌کنند. وضعیت گویاست که باید یک سیاست جامع و فراگیر برای تعویض تجهیزات گرمایشی اجرا شود. این سیاست می‌تواند با ابزار شرکت‌های خدمات انرژی انجام گیرد.

مسئله دیگر آن است که جنس مصرف در بخش خانگی مشابه مصرف در بخش تجاری، عمومی و صنایع غیرعمده است. در این بخش‌ها مصرف فصلی است و برای هدف گرمایش استفاده می‌شود. لذا وقتی هدف رفع ناترازی گاز طبیعی در زمستان باشد، همه این بخش‌ها و نه فقط بخش خانگی هدف سیاست‌گذاری هستند. دولت می‌تواند سیاست تعویض تجهیزات و نوسازی ساختمان‌ها را از مشترکان عمومی و دولتی شروع کند.