بستن تنگه هرمز و تاثیرات آن بر جهان

یادداشت سید حامد توانگر در پژوهشکده سیاستگذاری شریف در سال 97

عبور روزانه 30 درصد از نفت، فرآورده های نفتی و همچنین صادرات 1.5 گاز دنیا به صورت LNG باعث شده تا تنگه هرمز، تبدیل به مهم‌ترین گذرگاه انرژی دنیا شود. این تنگه که دریای عمان و خلیج فارس را به یکدیگر متصل می‌سازد، با عرض 34 کیلومتری، دارای دو آبراه به منظور عبور کشتی‌ها و نفتکش هاست. این دو آبراه با عرض سه کیلومتر، محل عبور روزانه بیش از 33 کشتی و نفتکش هستند.

مقدمه

ایران با استفاده از سواحل جنوبی خود قادر است بخش عبور و مرور در خلیج فارس را زیر نظر داشته باشد. این موضوع دو چندان اهمیت پیدا می کند که آبراهه ای به نام هرمز زیر نظر ایران است. ایران با کنترل تنگه هرمز قادر است بر بازار انرژی جهان اختلال ایجاد کند. با این وجود در این گزارش به بررسی توانایی ایران  در بستن تنگه هرمز و همچنین امکان اخلال در بازار انرژی جهان پرداخته می شود.

گزینه‌های پیش روی ایران

گزینه‌های پیش روی ایران در استفاده از ظرفیت‌های تنگه هرمز را می‌توان محدود به سه راهبرد دانست. در راهبرد اول ایران با انجام اقدامات نظامی همه جانبه، عبور کلیه کشتی‌ها و نفتکش ها را از تنگه هرمز قطع می‌نماید. در راهبرد دوم، ایران بوسیله انجام یک سری اقدامات نظامی، عبور کشتی‌ها و نفتکش ها را دچار اختلالاتی ایجاد می‌کند. در این روش، عبور از تنگه به طور کلی قطع نمی‌شود و تنها درصدی از عبور و مرور متوقف خواهد شد که این درصد نیز بستگی به تصمیم کشور دارد. و در آخرین راهبرد با استفاده از تهدید به بستن تنگه، می‌توان از موقعیت و تسلط ایران بر تنگه هرمز استفاده نمود. در ادامه تلاش می‌شود تا مزایا و معایب هر کدام از راهبردها به صورت مختصر مورد اشاره قرار گیرند.

بستن کامل تنگه

در این راهبرد، با توسل به اقدامات نظامی همه جانبه، عبور کلیه کشتی‌ها و نفتکش ها از هر مبدأ و به هر مقصدی متوقف خواهد شد. این اقدام به دلیل اهمیت بالای توان نظامی و مسائل پیرامون آن تبعات متعددی را برای ایران و دنیا خواهد داشت که حتی در صورت توانایی ایران در بستن طولانی مدت تنگه هرمز، موجبات ایجاد بحران انرژی در دنیا را رقم خواهد زد. باید توجه داشت که هر گونه اقدام در تنگه هرمز دارای جوانب مختلف سیاسی، نظامی و اقتصادی است اما در این گزارش تلاش می‌شود تا با تنها از منظر بازار نفت وقایع مورد تحلیل واقع شوند.

• اثر بستن تنگه بر روی قیمت نفت خام: روزانه در حدود 20% از نفت خام تولیدی دنیا از طریق تنگه هرمز به نقاط مختلف فرستاده می‌شود. پیش بینی نحوه واکنش قیمت به کاهش ناگهانی این حجم عظیم از عرضه نفت خام عملاً غیرممکن است اما شوک‌های ناشی از کاهش عرضه نفت خام، افزایش شدید قیمت نفت خام را موجب می شود. از سوی دیگر بسته شدن تنگه هرمز علاوه بر کاهش شدید در میزان عرضه نفت خام، باعث افت شدید ظرفیت مازاد تولید نفت خام دنیا خواهد شد. ظرفیت مازاد تولید با ایجاد اطمینان در بازارها از عرضه کافی نفت خام در آینده، موجب ثبات قیمت نفت می‌شود. از همین رو حذف ظرفیت مازاد تولید به تنهایی موجب عدم اطمینان در بازار و افزایش قیمت خواهد شد.
• احتمال وقوع حمله نظامی: با توجه به اثرات بسیار سنگین بسته شدن تنگه هرمز بر امنیت تقاضای انرژی و اقتصاد دنیا، اقدامات نظامی از اصلی‌ترین واکنش‌ها به این مساله خواهد بود. کشورهایی همچون آمریکا و ناتو با توجه به نیروهای نظامی و پایگاه‌های موجود تلاش خواهند داشت تا بتوانند در کمترین زمان ممکن، وضعیت در تنگه هرمز را به حالت عادی بازگردانند. برای مثال می‌توان به سخنان، جیمز متیس، وزیردفاع سابق آمریکا اشاره نمود که بعد از سخنان دکتر روحانی رئیس جمهور وقت در مورد تنگه هرمز، ایران را به واکنش یکپارچه کشورهای دنیا تهدید کرد. نظر به این امر، پیش بینی حالات متفاوت واکنش‌های نظامی سایر کشورها، از پیش نیازهای هرگونه اقدام در تنگه هرمز است.

ایجاد اخلال در عبور نفتکش ها

ایران می‌تواند با انجام اقداماتی از قبیل حمله به برخی نفتکش ها و یا مین گذاری در تنگه هرمز، جریان انرژی عبوری از تنگه را دچار چالش نماید. در این روش اگرچه صادرات نفت خام از تنگه هرمز به صفر نمی‌رسد اما با کاهش ایجاد شده، ایران می‌تواند به بسیاری از اهداف خود دست یابد. در ادامه مزایای این روش نسبت به بستن کامل تنگه بیان شده است:

• تبعات کمتر بین المللی نسبت به بستن کامل تنگه: یکی از مهم‌ترین موانع به منظور استفاده ایران از ظرفیت‌های تنگه هرمز، واکنش‌های منفی کشورهای مختلف دنیا از جمله کشورهای آسیایی چین و هند خواهد بود که از نظر دیپلماسی کار را برای ایران دشوار می‌کند. به عنوان یک راهکار جایگزین، می‌توان با استفاده از روش‌هایی همچون مین گذاری که تعیین مقصر ایجاد اختلال در تنگه را دشوار می‌کند و یا استفاده از گروه‌های متحد یا سایر گروهای نظامی منطقه برای انجام این کار به جای درگیری مستقیم ایران، تبعات کاهش در عرضه نفت خام جهانی را به حداقل رساند.
• اخلال در صادرات برخی کشورهای مشخص: در صورت استفاده ابزارهایی به جز مین گذاری به منظور اخلال در مسیر عبور نفتکش ها، می‌توان صادرات از مبدأ یا به مقصد کشورهای مشخصی را مورد اخلال قرار داد. این مساله می‌تواند از احتمال اجماع جهانی علیه ایران به میزان چشم گیری بکاهد و همچنین بیشترین ضربه را به کشورهای مورد هدف وارد آورد.
• استفاده از ظرفیت گروه‌های متحد: استفاده از ابزارهایی مانند مین گذاری و یا حمله به برخی نفتکش های مخصوص می‌تواند توسط برخی از گروه‌های هم پیمان و متحد ایران نیز انجام شود و الزامی به درگیر شدن مستقیم ایران در این مساله نیست. استفاده از این گروه‌های متحد و هم پیمان می‌تواند تبعات و هزینه‌های ناشی از اخلال در تنگه هرمز را به حداقل برساند.
• قابلیت اجرایی بالاتر: برآورد می‌شود که ایران به میزانی مین دریایی در اختیار دارد. اما باید توجه داشت که ایالات متحده در سال 1972، تردد کشتی‌ها در شمال ویتنام را در مرحله اول تنها با 36 مین متوقف ساخت و یا کشور عراق در سال 1991 با رهاسازی 1000 مین توانست از حمله آمریکا از طریق ساحل به خاک کویت که در اشغال عراق بود جلوگیری نماید. همچنین در طی جنگ نفتکش ها در دوران دفاع مقدس، تنها در حدود 2% از کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز مورد حمله قرار گرفتند اما همین تعداد نیز باعث شده بود تا ریسک و هزینه بیمه و اجاره کشتی‌ها به میزان قابل توجهی افزایش یابد. این اعداد و تجربیات همگی نشانگر قابلیت بالاتر ایجاد اخلال در تنگه هرمز نسبت به بستن کامل تنگه دارد.
• حمله به برخی تاسیسات خاص: افزون بر قابلیت‌های موجود در تنگه هرمز به منظور ایجاد اخلال در بازار نفت و انرژی دنیا، برخی از کشورهای حوزه خلیج فارس نیز دارای تاسیساتی هستند که می‌توان در صورت صلاحدید، تنها آن کشور را مورد حمله و آسیب قرار داد. در این راهبرد، ایران از مواجهه با تعداد زیادی از کشورها اجتناب کرده و تنها با چند کشور محدود روبرو خواهد بود. همچنین اتخاذ روش‌هایی همچون حملات محدود و یا استفاده از گروه‌های شبه نظامی داخلی آن کشورها می‌تواند هزینه‌های راهبرد را برای کشور به حداقل برساند.

روش‌های جایگزین تنگه هرمز به منظور انتقال نفت

با توجه به وابستگی کشورهای حاشیه خلیج فارس به صادرات نفت خام، این کشورها تلاش داشته‌اند تا با اتخاذ روش‌هایی، صادرات خود حتی در شرایط خاص مانند بسته شدن تنگه هرمز نیز ادامه دهند. در این میان، احداث خطوط لوله به عنوان تنها راه حل موجود در برخی کشورها اجرا شده است. عراق، امارات متحده و عربستان از جمله کشورهایی‌اند که اقدام به احداث خط لوله کرده‌اند، در ادامه لیست خطوط لوله آورده شده است:

خط لوله حبشه-فجیره (انتقال نفت امارات)

• با طول 360 کیلومتر، این خط لوله کشور امارات را به دریای عمان متصل می‌سازد.
• ظرفیت انتقال این خط لوله 1.8 میلیون بشکه نفت خام در روز است.

خط لوله پترولاین

• طول تقریبی این خط لوله 1200 کیلومتر است.
• این خط لوله تاسیسات تولید و پالایش در شرق عربستان را به تاسیسات صادراتی در غرب کشور متصل می‌کند.
• ظرفیت اسمی خط لوله 8 میلیون بشکه در روز است که در حال حاضر تنها از دو میلیون آن استفاده می‌شود.

خط لوله NGL ابقیق-ینبع

• ظرفیت این خط لوله 290 هزار بشکه نفت خام در روز است و موازی با خط لوله پترولاین (عربستان) احداث شده است.
• از این خط لوله به منظور انتقال فرآورده‌های پتروشیمی از پالایشگاه ینبع استفاده می‌شود.

خط لوله TAPLINE

• این خط لوله توانایی انتقال روزانه 500 هزار بشکه نفت خام را دارد.
• این خط لوله بندر رأس الجمعه در شرق عربستان را پس از عبور از اردن و سوریه به لبنان متصل می‌کند.
• این خط لوله در سال 1990 به دلیل حمایت دولت اردن از عراق در جنگ اول خلیج فارس، تعطیل شد و تا امروز بلااستفاده مانده است.

خط لوله IPSA

• ظرفیت انتقال این خط لوله بالغ بر 1.65 بشکه نفت خام در روز است.
• این خط لوله در سال 1989 به منظور انتقال نفت خام عراق به دریای سرخ احداث شد. در سال 1990 با حمله عراق به کویت این خط لوله نیز تعطیل شد.
• در سال 2001، عربستان سعودی مالکیت این خط لوله را به عنوان بخشی از بدهی عراق
• در سال 2012، عربستان سعودی به منظور پاسخ به تهدید ایران مبنی بر بستن تنگه هرمز، خط لوله را بصورت آزمایشی تست نمود.
• در حال حاضر از این خط لوله به منظور انتقال گاز طبیعی از شرق این کشور به واحدهای پتروشیمی در بندر ینبع استفاده می‌شود.

خط لوله کرکوک-جیحان

• این خط لوله با عبور از ترکیه، عراق را به دریای مدیترانه متصل می‌نماید.
• ظرفیت انتقال نفت خام این خط لوله 1.6 میلیون بشکه نفت خام در روز بود که با حمله آمریکا به عراق در سال 2003 آسیب جدی دید. توان عملیاتی این خط لوله در حال حاضر در حدود یک میلیون بشکه برآورد می‌شود.

خط لوله کرکوک-بانیاس

• این خط لوله که دارای ظرفیتی معادل 300 هزار بشکه نفت خام در روز است.
• این خط لوله نفت خام عراق را از طریق سوریه به دریای مدیترانه منتقل می‌کرده است.
• در سال 2003 و در جریان حمله آمریکا به عراق به صورت جدی آسیب دیده و اکنون غیرقابل استفاده است.

با این حال با وجود این خط لوله ها امکان انتقال  5.7 میلیون بشکه از حدود 20 میلیون بشکه نفت خام عبوری از تنگه، می تواند به وسیله خطوط لوله به دریای عمان و دریای سرخ انتقال یابد

تخمین زمان بسته ماندن تنگه هرمز:

تخمین زمان توانایی ایران در بستن یا مختل کردن تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین و اصلی‌ترین اقداماتی است که باید در هر تحلیلی مورد توجه قرار گیرد. اما با توجه به محرمانه بودن اطلاعات نظامی این امر تقریباً غیرممکن است. در جدول زیر تلاش شده با استفاده از اطلاعات موجود، صرفاً یک تخمین ساده از مدت زمان توانایی ایران در بستن تنگه هرمز ارائه شود.

جمع بندی

در جریان بحران نفتی 1973، کشورهای عرب صادرکننده نفت خام تصمیم گرفتند تا در واکنش به حمایت ایالات متحده از اسرائیل، صادرات نفت خام خود را متوقف سازند. در واکنش به این تصمیم، قیمت نفت خام در عرض چند ماه از 2.9 دلار به 11.65 دلار به ازا هر بشکه افزایش یافت. این جهش قیمت نفت اثرات بسیاری بر اقتصاد، تکنولوژی و حتی سبک زندگی مردم در غرب گذاشت. با توجه به این تجربه و حدود 22 میلیون نفت خام و فرآورده‌ای که روزانه از تنگه هرمز عبور می‌کند، بستن تنگه، این توانایی را به ایران می‌دهد که در صورت صلاح دید، ساختار اقتصاد و روند توسعه دنیا را با چالش مواجه نماید. اما باید توجه داشت که امروزه کشورهای مصرف کننده تدابیری همچون استفاده از خطوط لوله به منظور دور زدن تنگه هرمز، نگهداشت ذخایر استراتژیک و تجاری و برنامه کاهش مصرف را به منظور کنترل اثرات وابستگی به نفت خام انجام داده‌اند.

بستن کامل تنگه هرمز و عدم صدور نفت خام و فرآورده از این تنگه در ماه اول، تأثیر قابل توجهی بر روی بازار نفت خام نخواهد گذاشت و تنها می‌تواند موجب افزایش قیمت نفت خام شود. از این رو در صورتی که هر گونه تصمیمی مبنی بر بسته شدن تنگه هرمز اتخاذ شود باید تصمیم بلندمدتی باشد زیرا تنها در بازه‌ای حداقل دو ماهه این بستن تنگه هرمز می‌تواند اثرات عمیقی بر بازار نفت خام وارد نماید و اقتصاد کشورهای غربی را با چالش مواجه نماید. در روش دیگر می‌توان با استفاده از ابزارهایی همچون مین گذاری یا استفاده از گروه‌های متحد، در عبور و مرور نفتکش ها از تنگه هرمز اخلال ایجاد کرد. این اخلال در عبور نفتکش ها باعث افزایش قیمت نفت خام خواهد شد و از این مسیر هزینه‌های آمریکا برای تحریم ایران را تشدید خواهد کرد. این افزایش هزینه می‌تواند موجبات کاهش تحریم‌ها یا عدم افزایش فشار آمریکا بر ایران را موجب شود.