عربستان سعودی از جنگ ایران چه می‌خواهد؟

بنیاد توسعه فردا

بلومبرگ ( ۳۰ مارس ۲۰۲۶)- برای عربستان سعودی، گرفتار شدن در میانه جنگ ایران با اسرائیل و آمریکا، تحقق سناریوی کابوس‌واری است که ریاض مدت‌ها از آن هراس داشته است. این کشور که خود را رهبر اقتصادی و سیاسی جهان عرب می‌داند، سال‌ها ایران را رقیب و تهدیدی می‌دانست – تهدیدی که پادشاه پیشین سعودی بارها از آمریکا خواسته بود با آن مقابله کند. اما اکنون که آمریکا دقیقاً همین کار را کرده، عربستان با نگرانی خود را درگیر جنگ یافته است. ایران موشک‌ها و پهپادها را به سوی این کشور پرتاب کرده و از طریق بستن تنگه هرمز، اقتصاد نفتی آن را نشانه گرفته است. هفته‌ها پیش از جنگ، زمانی که مذاکرات دیپلماتیک میان ایران و آمریکا متزلزل به نظر می‌رسید و دونالد ترامپ از احتمال اقدام نظامی سخن می‌گفت، مقامات سعودی برای اطمینان‌بخشی به همتایان ایرانی خود، تضمین دادند که اجازه نمی‌دهند از خاک و حریم هوایی عربستان برای حمله به ایران استفاده شود. محمد بن سلمان، ولیعهد و حاکم بالفعل عربستان، چنین تعهدی را در تماس تلفنی با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در ۲۸ ژانویه داد. همسایگان ثروتمند ریاض -قطر و امارات – نیز همین کار را کردند.

سناریوی کابوس برای ریاض

عربستان سعودی دهه‌هاست که خود را در رقابتی تمام‌عیار با ایران می‌بیند — رقابتی که گاه به تقابل مستقیم (مانند حمله به تأسیسات نفتی آرامکو در ۲۰۱۹) کشیده شده است. پادشاه پیشین سعودی، ملک عبدالله، بارها از آمریکا خواسته بود که با ایران مقابله کند. اما اکنون که واشنگتن و اسرائیل دقیقاً همین کار را کرده‌اند، ریاض خود را در موقعیتی دشوار می‌یابد: هم هدف حملات ایران، هم متهم به همدستی با مهاجمان.

نگرانی اصلی ریاض دوچندان است:

۱. حملات مستقیم ایران: از آغاز جنگ، ایران چندین بار پایگاه‌های نظامی و تأسیسات نفتی عربستان را هدف قرار داده است. در ۱۸ مارس، انفجاری در ریاض رخ داد که رسانه‌های محلی آن را نتیجه حمله پهپادی گزارش کردند.
۲. بسته شدن تنگه هرمز: این آبراه حیاتی، شریان اصلی صادرات نفت عربستان است. بسته شدن آن، اقتصاد نفتی ریاض را مستقیماً نشانه گرفته است.

تلاش برای فاصله‌گذاری از ائتلاف مهاجم

هفته‌ها پیش از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، عربستان سعودی تلاش کرد خود را از هرگونه مشارکت در حمله به ایران مبرا کند. در ۲۸ ژانویه، محمد بن سلمان در تماس تلفنی با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، تعهد داد که اجازه استفاده از خاک و حریم هوایی عربستان برای حمله به ایران داده نخواهد شد.

این اقدام بخشی از استراتژی گسترده‌تر ریاض برای حفظ توافقنامه پکن (۲۰۲۳) بود که روابط ایران و عربستان را عادی‌سازی کرد. قطر و امارات نیز تضمین‌های مشابهی به ایران دادند.

با این حال، گزارش‌ها حاکی از آن است که آمریکا با وجود این تضمین‌ها، استفاده محدودی از پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در عربستان برای پشتیبانی لجستیکی دریافت کرده است. این امر ریاض را در موقعیتی دشوار قرار داده: از یک سو نمی‌خواهد با ایران درگیر شود، از سوی دیگر نمی‌خواهد اتحاد راهبردی با آمریکا را به خطر بیندازد.

آیا عربستان به جنگ خواهد پیوست؟

پرسش کلیدی که تحلیلگران را مشغول کرده این است: آیا عربستان سعودی ممکن است مستقیماً به جنگ علیه ایران بپیوندد؟

دلایل پیوستن:

• اگر حملات ایران به تأسیسات نفتی عربستان به حدی برسد که اقتصاد کشور را تهدید کند
• اگر آمریکا فشار جدی بر ریاض برای مشارکت فعال اعمال کند
• اگر کشورهای عربی دیگر (مانند امارات) وارد جنگ شوند و ریاض ناچار به همراهی شود

دلایل خودداری از پیوستن:

• تمایل به حفظ توافق پکن و جلوگیری از تبدیل شدن به هدف دائمی ایران
• فقدان توانایی‌های نظامی تهاجمی پیشرفته
• تجربه حمله ۲۰۱۹ به آرامکو که نشان داد دفاع هوایی عربستان حتی در برابر حملات محدود نیز آسیب‌پذیر است
• نگرانی از واکنش افکار عمومی داخلی و جهان عرب

بلومبرگ به نقل از تحلیلگران اشاره می‌کند که فعلاً هیچ نشانه‌ای از تمایل ریاض به مشارکت تهاجمی در جنگ وجود ندارد. با این حال، اگر ایران حملات خود به زیرساخت‌های نفتی عربستان را تشدید کند و فشارهای داخلی و خارجی افزایش یابد، محاسبات ریاض ممکن است تغییر کند.