وضعیت شناسی بازار اصفهان

بازارها در سال های متمادی، نقش و جایگاهی مختص به خود را در جامعه داشته و از گذشته تا کنون در توسعه و پیشرفت کشور تاثیرگذار بوده اند. اما در حال حاضر، بازار در ذهن نسل جدید تصویری متفاوت با آنچه در اذهان پیشینیان بوده، دارد. آنچه امروز از بازار متصور می شود، دو وجه کالبد و عملکرد و تاثیر این دو بر هم است. هر گاه صحبت از کالبد به میان می آید موقعیت و جایگاه شهری بازار و فضاها و مراکز واقع در امتداد آن مدنظر است و هر گاه موضوع عملکرد بازار مورد بحث واقع شود اهمیت نقش و منزلت اجتماعی اصناف و بازاریان در زندگی شهری و به طور کلی نقش انسان محوری اهمیت پیدا می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

امروزه با توجه به اهمیت عملکردهای متنوع، بازار تنها به عنوان یک فضای اقتصادی به شمار نمی آید بلکه فضایی برای بسیاری از فعالیت های اجتماعی از جمله برگزاری جشن های ملی و مذهبی، برگزاری سوگواری های مذهبی و از همه مهمتر محل تجمع تشکیلات صنفی نیز هست. بنابراین هر آنچه که باعث افزایش کرامت و منزلت اجتماعی شهروندان به عنوان نقش آفرینان اصلی کارکردهای بازار منجر شود از اهمیت مضاعفی برخوردار است. یکی از عناصر مهم در این زمینه، احساس امنیت و آرامش در کالبد بازار است. عوامل گوناگونی در امنیت بازار دخیل هستند که می توان فهرستی طولانی از این عوامل را نام برد: عوامل اجتماعی، اقتصادی، محیطی، کالبدی، فرهنگی و سیاسی؛ ولی آنچه که به عنوان سنگ بنای اصلی در ایجاد امنیت در همه ابعاد مطرح شده مهم است، امنیت اجتماعی و فرهنگی است. در واقع اگر در ذهن تمامی عناصر انسانی تشکیل دهنده بازار، اعم از خریدار و فروشنده و تامین کننده و…، اهمیت ایمنی مشخص نشده باشد، هر کدام دیگر از این عوامل نمی تواند به امنیت واقعی خود برسد. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت بازار بزرگ اصفهان، عوامل و اقدامات انجام شده در خصوص امنیت بازار پرداخته شده است.

معرفی بازار بزرگ اصفهان

منطقه 3 اصفهان دارای جمعیت 110368 نفر، مساحت 1100 هکتار و تعداد 33107 عدد خانوار است که  بازار اصفهان را در دل خود جای داده است. وسعت بازار اصفهان را به دلیل جدا شدن و منقطع بودن قسمت هایی از آن نمی توان به صورت دقیق عنوان کرد ولی به طور کلی مساحت وسعت بازار بزرگ آن را بیش از 250 هکتار مشخص کرده اند. کاربری ها، به ویژه در دکان های تک فروشی راسته های مختلف بازار نشان دهنده تغییر در کاربری های اولیه دارد. بازار اصفهان به عنوان یکی از بزرگترین و قدیمی ترین بازارهای خاورمیانه است. از لحاظ اهمیت و جایگاه بازار بزرگ همین نکته کافی است که در بین بازارهای شهرهای بزرگ ایران کمتر بازاری از نظر معماری و عناصر متنوع آن، مانند بازار اصفهان سالم مانده و به همین جهت به شدت مورد توجه معماران و شهرسازان داخلی و خارجی قرار دارد و از لحاظ پیوستگی و سیر تاریخی، امتداد بازار بزرگ اصفهان به مسجد جامع و سپس به بازار عریان منتهی می شود. این بازار با وجود مشخصه هایی که امکان جذب گردشگر را دارد می توان زمینه بروز مسائلی شود که حیات اصلی آن را به بحران تبدیل می کند. از جمله عوامل بحران زایی که به دلیل شکل هندسی خاص بازار اصفهان و دهانه روباز سقف آن وضعیت موجود این بازار را مخاطره آمیز کرده است، می توان به خرابی بیش از اندازه سقف ها، تردد بیش از اندازه دوچرخه و موتور سیکلت در بازار، سد معبر برخی از مغازه داران و رعایت نکردن مسایل ایمنی اشاره کرد.

آسیب شناسی بازار بزرگ اصفهان

برای بررسی کلی موضوع و مبنای شناسایی همه آسیب ها بر یک واحد، ابتدا مشکلات و آسیب ها در چهار بعد، کالبدی، اجتماعی-سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دسته بندی شده است. در ادامه به بررسی جزئی این عوامل پرداخته شده است:

کالبدی

• عدم شارژ کپسول های آتشنشانی؛
• استفاده از کپسول گاز برای گرمایش؛
• سیم کشی فرسوده؛
• ناپایداری راسته های بازسازی شده (عدم کیفیت مصالح و اجرا)؛
• عدم وجود امکانات رفاهی و بهداشتی.

اقتصادی

• عدم رونق اقتصادی مغازه ها به دلیل اوقافی بودن؛
• افزایش مراکز تجاری اطراف بازار و ایجاد رکود در بازار اصلی؛
• نبود محدودیت وزن و حجم بار و تردد ناایمن در محوطه بازار.

اجتماعی-سیاسی

• تغییر کارکرد بازار از داد و ستد به گردشگری و تفریحی؛
• ساکن شدن اتباع خارجی در اطراف بازار؛
• عدم اعتماد بازاریان به تصمیمات دستگاه های اجرایی.

فرهنگی

• عدم تجانس تابلوهای معرفی مغازه ها؛
• سد معبر و عدم رعایت حقوق مالکانه؛
• نامناسب بودن تابلوهای راهنمای مسیر و معرفی.

اقدامات انجام شده در بازار توسط شهرداری

عمده ترین مشکلات بازار اصفهان مسائل کالبدی آن است. اگر ایمنی کالبد بازار یه خوبی فراهم شود باعث بهبود در امنیت عملکرد که همان امنیت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی بازار است، خواهد شد. از این رو در ادامه به بررسی اقدامات انجام شده در این حوزه پرداخته شده است.

اقدامات ایمنی

به منظور ایمنی آتش سوزی در بازار و محیط پیرامونی آن، 202 شیر هیدارنت تعبیه شده است. همچنین مجموعه اقداماتی از قبیل آموزش، مانور، پژوهش عملیاتی پهنه بندی حریق، ایجاد ایستگاه ثابت آتش نشانی در نزدیکی بازار و انجام بازدیدهای دوره ای صورت پذیرفته است.

اقدامات ترافیکی بازار و محیط پیرامونی

در 10 نقطه از اطراف میدان امام (ره) و بازار بزرگ اصفهان در خیابان های حکیم، عبدالرزاق، حافظ و استانداری به ظرفیت 2140 دستگاه، پارکینگ موتور سیکلت تامین گردیده است. تعداد 23 عدد درب در ورودی های میدان امام (ره) و بازار بزرگ اصفهان نصب و اجرا گردیده است.

اقدامات فرهنگی بازار و محیط پیرامونی

فعالیت ها و اقدامات فرهنگی که در محدوده بازار انجام شده است بیشتر از جنبه فعالیت های ایمنی، ترافیکی و گردشگری است؛ به دلیل اینکه هزینه های انجام شده در ردیف بودجه مستمر منطقه است. این اقدامات شامل نصب تابلوهای هدایت مسیر عابر پیاده در محدوده بازار بزرگ اصفهان، نصب تابلوهای ورود ممنوع و تابلوهای انتظامی در ورودی های منتهی به بازار بزرگ، همکاری با مدیریت بحران استان جهت برگزاری مانور امداد و نجات و… هستند.

جمع‌بندی

امروزه با توجه به اهمیت عملکردهای متنوع بازار تنها به عنوان یک فضای اقتصادی به شمار نمی آید بلکه فضایی برای بسیاری از فعالیت های اجتماعی از جمله برگزاری جشن های ملی و مذهبی، برگزاری سوگواری های مذهبی و از همه مهمتر محل تجمع تشکیلات صنفی نیز هستند. بازار اصفهان نیز به عنوان یکی از بزرگترین و قدیمی ترین بازارهای خاورمیانه به شدت مورد توجه معماران و شهرسازان داخلی و خارجی قرار دارد؛ اما با این وجود بازار اصفهان دچار بحران های کالبدی، اجتماعی-سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شده است. از جمله عوامل بحران زایی که به دلیل شکل هندسی خاص بازار اصفهان و دهانه روباز سقف آن، وضعیت موجود این بازار را مخاطره آمیز کرده است، می توان به خرابی بیش از اندازه سقف ها، تردد بیش از اندازه دوچرخه و موتور سیکلت در بازار، سد معبر برخی از مغازه داران و رعایت نکردن مسایل ایمنی اشاره کرد. از این رو شهرداری با اقداماتی هم چون ایجاد ایستگاه های آتش نشانی، پارکینگ موتورسیکلت با ظرفیت بالا، نصب تابلوهای راهنما و… سعی در کاهش این بحران ها داشته است.

این مطالعه در مرکز پژوهش شورای اسلامی شهر اصفهان توسط محمد حسین زاده در سال 1401 انجام شده ‌است.