گزارشی از کلان صنعت سینما در ایران و جهان

سینما رسانه ای نافذ و تاثیرگذار در بین جامعه است که در بسیاری از کشورها برای بسترسازی و عملیاتی کردن برنامه ها و راهبردهای کلان ملی و بین المللی از این رسانه استفاده می کنند. بی گمان ارتقای سطح کیفی آثار سینما تاثیر بسزایی در رشد و ابعاد فکری، فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی و تجاری جامعه خواهد گذاشت. ابعاد تاثیرگذاری سینما و دیگر تولیدات تصویری به لحاظ فرهنگی و اجتماعی و نقش آن ها را در ترویج افکار، رفتار، ارزش ها و باورها در بین مخاطبان را می توان به نوعی با تعداد مخاطبان آن ارزیابی کرد. متاسفانه به دلیل بی توجهی به زیرساخت و مسائل مالی در صنعت سینما، این رسانه در کشور موفق عمل نکرده و نمی تواند تاثیر چندانی بر جامعه و فرهنگ کشور داشته باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

صنعت فیلم و سریال در تعاریف مختلف به عنوان یکی از مهم ترین بخش های صنایع فرهنگی و خلاق شناخته می شود. این صنعت در دنیای امروز علاوه بر اثرگذاری گسترده فرهنگی و اجتماعی، یکی از بزرگترین بازارهای مصرف بخش تفریحات و سرگرمی را در اختیار داشته و به ابزاری برای توسعه فرهنگی کشورها تبدیل شده است. اما گیشه در سینما در کشور تاکنون نتوانسته از نظر اقتصادی و فرهنگی، موفقیت چندانی کسب کند تا بتوان آن را به صورت واقعی به مثابه یک صنعت به شمار آورد. برای تحول در صنعت سینما، ابتدا لازم است، وضعیت فعلی آن به صورت دقیق بررسی شده و در یک مقیاس منطقی با وضعیت سینما در جهان ابعاد مختلف آن شفاف شود.

 در همین راستا نقشه وضعیت سینما با نگاهی آماری در هفت فصل: 1. آموزش، پژوهش و محتوا، 2. تولید و اشتغال، 3. ترویج و گفتمان‌سازی، 4. بازار و فروش، 5. مخاطب و مصرف، 6. تامین مالی و 7. حقوقی و نظارت تدوین شده است. در هر فصل از گزارش با بررسی آمارها وضعیت صنعت سینما در ایران و جهان بررسی و تحلیل شده است.  آمارهای این گزارش از طریق خزش در سایت‌های معتبر بین‌المللی و همچنین بررسی دقیق گزارش‌های منتشر شده توسط نهادهای رسمی به دست آمده است.

آموزش، پژوهش و محتوا

در بخش آموزش، پژوهش و محتوا، مواردی نظیر وضعیت آموزش آنلاین رشته‌های مرتبط با سینما در سایت‌های آموزشی، تعداد و ظرفیت دانشگاه‌ها در رشته‌های سینمایی، آمار آموزشگاه‌های آزاد سینمایی در استان‌ها و تعداد پژوهش‌ها و کتاب‌های مرتبط با سینما ارائه شده است. برای رشد هر صنعت از جمله سینما، آموزش مناسب و کارآمد و پژوهش های علمی- کاربردی یک ضرورت است. در واقع با آموزش اصولی مهارت های مورد نیاز سینما از لحاظ محتوایی و تکنیکی پرورش می یابد. همچنین انجام پژوهش های سینمایی کاربردی مانند چراغ راهنمایی عمل می کند که به وسیله آن، پیمودن مسیر درست ارتقای صنعت با کمترین خطا ممکن می شود.

دوره های آموزشی مرتبط با سینما در مقیاس جهانی را به طور کلی می توان به آموزش بازیگری، کارگردانی، تهیه کنندگی، فیلمبرداری، تدوین فیلم، فیلم نویسی و صدابرداری تقسیم کرد. بیشترین دوره آموزشی آنلاین داخلی و خارجی در حوزه سینما مربوط به آموزش تدوین فیلم در مرحله پسا تایید است. این دوره ها در سایت آموزش آنلاین داخلی فرادرس و سایت خارجی یودمی از بیشترین تعداد دانشجو برخوردار است. در واقع آموزش های مرتبط با مرحله پسا تولید مربوط به کار با ابزار در حوزه دیجیتال است که هزینه کمتری در تهیه آموزش و کسب تخصص را شامل شده و درآمد بهتری نسبت به مراحل دیگر تولید را دارا است.  در بخش آموزش صنعت سینما در کنار رشته های تحصیلی دانشگاهی، موسسات خصوصی نیز تاثیرگذارند. آموزشگاه های آزاد در 12 استان کشور و به خصوص در استان های تهران و اصفهان فعال اند

تولید و اشتغال

در بخش تولید و اشتغال، تعداد فیلم‌های اکران شده در سینماهای کشور و جهان، آمار گروه‌های شغلی مرتبط با سینما و شرکت‌های سازنده‌ی فیلم‌های ایرانی و خارجی گزارش شده است. برای بررسی تولیدات سینمایی از یک سو، کمیت و کیفیت تولیدات قابل توجه است و از سوی دیگر تاثیراتی است که به واسطه تولید بر شغل های مرتبط با سینمایی ایجاد می شود. در واقع هرچه تولید رونق بیشتری داشته باشد، به موازات آن اشتغال نیز با ارتقای کمی و کیفی همراه است. همچنین حوزه تولید به لحاظ میزان افزایش آثار سینمایی و چگونگی تولید اعم از تکنیک های فنی و محتوایی حائز اهمیت است.

تعداد فیلم های اکران شده تا سال 1396 افزایشی بوده اما از سال 1396 تا سال 1398 روند آن کاهشی شده است. این موضوع را می توان متاثر از تاثیرات اقتصادی مانند افزایش هزینه ساخت فیلم و بلیت سینما به شمار آورد. بیشترین سهم شغلی مربوط به گروه بازیگری و تدارکات برحسب تعداد نفرات است و سه گروه شغلی تدارکات و حمل و نقل، جلوه های بصری و میدانی و گروه صحنه بیشترین افزایش تعداد نیرو را در سال های اخیر در پروژه های سینمایی داشته اند.

بازار و فروش

در قسمت بازار فروش، مواردی نظیر آمار فروش فیلم‌های ایرانی و آمریکایی، معرفی شرکت‌های اصلی فیلم‌سازی در آمریکا، تعداد تماشاگران سینمای ایران، میزان فروش فیلم‌های ایرانی و میانگین تعداد فیلم‌های اکران شده در سینمای ایران به تفکیک ژانر ارائه شده است.

سینما برای آنکه به مثابه یک صنعت به شمار می رود، نیازمند آن است که از یک بازار واقعی برخوردار باشد. بازار سینما به معنای نظامی متعادل از عرضه و تقاضاست که در آن مناسبات و آداب و مناسکی رخ می دهد و هر دو طرف معادله عرضه و تقاضا به نحوی به موجودیت و شکل بازار متعهد می شود. پس از سال 2000 میانگین فروش داخلی رفتاری مشابه میزان سرمایه گذاری داشته ولی مقدار آن بسیار کمتر است که نشان می دهد در دنیا فیلم های تولید شده بدون فروش خارجی، زیان ده هستند و تنها با اتکا به فروش خارجی به سود می رسند. در دهه 60 تقریبا همه آثار سینمایی با ژانرهای مختلف میزان فروش نزدیک به هم داشته اند. اما در دهه های اخیر بویژه دهه 90 ژانر اجتماعی و کمدی بیشتری تماشاچی و به تبع آن بیشترین فروش را به خود اختصاص داده اند.

مخاطب و مصرف

در بخش مخاطب و مصرف، تعداد فیلم‌های قرار گرفته بر حسب کشورهای مختلف در سایتIMDB ، ژانرهای محبوب و پرفروش در سینمای ایران و آمریکا و بررسی انگیزه‌ها و دلایل مراجعه به سینما گزارش شده است.

مخاطب مهم ترین بخش در سینما است و تمامی تلاش ها در دیگر قسمت ها برای جذب مخاطب به سینما انجام می شود. در همین راستا بررسی رفتار مخاطب و ذائقه سینمایی او اهمیت به سزایی برای تولید متناسب و هدفمند دارد. شاخص سالانه مراجعه به سینما در سال 1398 که آخرین سال عادی پیش از کرونا محسوب می شود، در ایران 0.3 بوده است؛ یعنی به طور متوسط یک فرد ایرانی هر 10 سال، سه بار به سینما می رود. مقایسه این شاخص در ایران با کشورهایی که به مثابه یک صنعت توجه دارند، بیانگر آن است که سینمای ایران مخاطب قابل توجهی ندارد. همچنین تعداد مخاطبان سینمای ایران از سال 1364 الی 1401 روند نزولی را طی کرده است.

 تامین مالی

در قسمت تامین مالی، عملکرد بنیاد سینمایی فارابی و جزئیات حمایت‌های مالی سازمان امورسینمایی آمده است.

یکی از جنبه های مهم بررسی هر صنعت، نحوه تامین بودجه و بررسی سازمان های سرمایه گذار در آن حوزه است. با بررسی میزان سرمایه گذاری های انجام شده در هر صنعت وضعیت فعلی و حتی شرایط حاکم بر آینده آن صنعت قابل ادراک و مطالعه خواهد بود. اغلب حمایت های بنیاد سینمایی فارابی در یک بازه زمانی سه ساله 97-99 برموضوعات اجتماعی، کودک و نوجوان و دفاع مقدس تمرکز دارد. همچنین مبلغ پرداختی بنیاد سینمایی فارابی برای حمایت از تحقیق و نگارش فیلمنامه برحسب مخاطب برای سال 1398 و 1399 حاکی از آن است که میزان حمایت از تولید برای مخاطب عام در سال 1399 افزایش چشمگیری داشته، در حالیکه برای مخاطب کودک و نوجوان با روند نزولی همراه بوده است.

همچنین در قسمت ترویج و گفتمان‌سازی، وب‌سایت‌ها و صفحات اینستاگرام در حوزه‌ی صنعت سینما، تعداد صندلی و سالن‌های سینما به تفکیک استان‌های کشور و اطلاعات جشنواره‌های ملی و بین‌المللی جمع‌آوری شده است. در قسمت حقوقی و نظارت نیز به رده‌بنده سنی فیلم‌ها در کشورهای مختلف جهان، درصد سانسور فیلم‌ها در فیلیمو و تلوبیون و میزان محتوای مخرب در فیلم سینمایی جهان پرداخته است

جمع بندی

صنعت فیلم و سریال در تعاریف مختلف به عنوان یکی از مهم ترین بخش های صنایع فرهنگی و خلاق شناخته می شود. این صنعت در دنیای امروز علاوه بر اثرگذاری گسترده فرهنگی و اجتماعی، یکی از بزرگترین بازارهای مصرف بخش تفریحات و سرگرمی را در اختیار داشته و به ابزاری برای توسعه فرهنگی کشورها تبدیل شده است. با توجه به تحلیل آماری وضعیت صنعت سینما در ایران و جهان، می‌توان نتیجه گرفت که تحول واقعی در سینمای ایران مستلزم تقویت آموزش‌های تخصصی، ارتقای کیفیت تولید، توسعه بازار فروش، جذب مخاطب گسترده‌تر، بهبود شیوه‌های تأمین مالی و بهینه‌سازی نظام حقوقی و نظارتی است. این نقشه وضعیت، تصویری روشن از فرصت‌ها و چالش‌های موجود ارائه می‌دهد و مسیر برنامه‌ریزی برای رشد صنعت سینما به عنوان یک صنعت فرهنگی و اقتصادی را هموار می‌سازد.

این مطالعه در گروه سیاست پژوهی و تحلیل داده نمافر توسط امیرمهدی محمدی با همکاری مهدی ولی زاده و سجاد شومالی در سال 1401 انجام شده است.