سند استاندارد مسئولیت اجتماعی و خیر همگانی؛ نقدها و توصیه ها

مسئولیت اجتماعی کسب وکار به معنای تعهد شرکت ها به ایجاد تاثیر مثبت بر جامعه و محیط زیست است. این مفهوم به طور فزاینده ای به منزله عنصری کلیدی در استراتژی های تجاری مدرن شناخته می شود و نه تنها به بهبود شهرت و اعتبار ویژند کمک می کند، بلکه می تواند به افزایش بهره وری، جذب و حفظ استعدادها و ایجاد وفاداری مشتریان منجر شود. در دنیای امروز جایی که مسائل اجتماعی و محیط زیستی در کانون توجه قرار دارد، شرکت ها باید به طور فعال در تلاش های اجتماعی و اخلاقی شرکت کنند تا به ایجاد و استقرار یک جامعه پایدار و عادلانه کمک کنند. این مسئله به ویژه برای کشورهایی که در مراحل مختلف توسعه به سر می برند از اهمیت خاصی برخوردار است.

ضرورت و اهداف پژوهش

مسئولیت اجتماعی به مثابه یکی از مفاهیم کلیدی و هم جوار با توسعه پایدار شناخته می شود که در تلاش برای جبران آثار منفی طرح های توسعه ای شکل گرفت. در ابتدا این مفهوم عمدتا به جنبه های جبرانی محدود می شد و به دنبال کاهش آسیب ها و پیامدهای ناخوشایند ناشی از فعالیت های صنعتی بود. با گذر زمان، ابعاد اجتماعی، فرهنگی و محیط زیستی توسعه تحت تاثیر مسئولیت اجتماعی قرار گرفت و مطالبه حقوق ذی نفعان و افزایش مشارکت جوامع محلی به موضوعات اصلی در فرایند توسعه تبدیل شدند.

استاندارد 26000 مسئولیت اجتماعی به مثابه یکی از اسناد معتبر جهانی، نشانه ای از تلاش های جهانی برای تدوین معیاری سازگار با فرهنگ ها و بوم شناسی های متفاوت است. در ایران نیز پس از چالش های متعدد، استانداردی تحت عنوان «مسئولیت اجتماعی و خیر همگانی» توسط سازمان ملی استاندارد در سال ۱۴۰۰ منتشر شد. این سند قصد دارد به شفافیت در حیطه مسئولیت اجتماعی کمک  کند و می تواند نقشی اساسی در پیشرفت توسعه پایدار در کشور ایفا کند. گزارش حاضر ضمن بررسی نقاط قوت و ضعف این سند، به ارائه پیشنهادها و توصیه هایی برای ارتقای کیفی سند ملی استاندارد مسئولیت اجتماعی در دو سطح سندنگاری (و تدوین استاندارد) و اجرایی (برای فعالان مسئولیت اجتماعی شرکت ها) پرداخته است.

نقاط قوت سند استاندارد مسئولیت اجتماعی

از جمله نقات قوت این سند عبارتند از:

ترکیب دانش و تجربه در کمیسیون فنی تدوین سند

حوزه مطالعاتی مسئولیت اجتماعی به واسطه فقدان سابقه، ادبیات متقنی در زبان فارسی ندارد؛ بنابراین تجربیات مسئولان سازمانی و متخصصان دانشگاهی در طراحی سندی که از کیفیت و پذیرش مناسبی برخوردار باشد، بسیار موثر بوده است. این سند تعادلی میان مباحث نظری و عملیاتی برقرار می کند، اما انتظار می رفت با حضور این متخصصان سطح متن فعلی که ترکیبی از ترجمه و تصحیح های موردی است، ارتقا یابد. هدف این است که این سند به منزله یکی از معدود اسناد رسمی در این حوزه نقش موثرتری در شکل دهی به دیدگاهی پیشرو و پیشبرد اهداف توسعه پایدار در ایران ایفا کند.

آگاهی دهنده ها و ذکر انتظارها

یکی از بخش های برجسته و مفید سند 26000ISO ، قسمت آگاهی دهنده ها است که نمونه هایی از تجربیات شرکت ها در عرصه مسئولیت اجتماعی را ارائه می دهد. این بخش شامل پیشنهادهای خلاقانه ای است که می تواند به شکل دهی نگاه کلی ذی نفعان کمک کند. به ویژه تاکید بر فعالیت های بین بخشی و بین دولتی به فعالان مسئولیت اجتماعی در ایران کمک می کند تا با همکاری های بین المللی آشنا شوند و تجربیات جهانی را مرور کنند. همچنین مسیرهای پیشنهادی در قالب «انتظارها و اقدام های مرتبط» از دیگر مزایای این سند است که موجب همدلی بیشتر مخاطبان با متن و نزدیک تر شدن به اهداف عملیاتی آن می شود.

اهتمام به بومی سازی

«استاندارد مسئولیت اجتماعی و خیر همگانی-راهنما» یک سند ترجمه ای است. با این حال نویسندگان کوشیده اند برخی از مسائل و مبانی بومی و ملی را با ابتنا بر اسناد بالادستی نظیر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در متن استاندارد وارد کنند. نفس این اهتمام، درخور توجه و شایسته تقدیر است. با این وجود، نتیجه این بومی سازی از حد اولیه حذف برخی بندهای استاندارد 26000 ISO و افزودن برخی مطالب در بخش مبانی، فراتر نمی رود و متن نهایی را به یک استاندارد مخصوص بوم ایرانی تبدیل نمی کند.

نقاط ضعف استاندارد مسئولیت اجتماعی در ایران

برخی از نقاط ضعف این سند عبارتند از:

شکل صوری سند و دسته بندی ها

در تدوین استانداردها قابل فهم بودن برای خوانندگان و ذی نفعان و همچنین ساده نویسی و درست نویسی اهمیت فراوانی دارد. متاسفانه در استاندارد مسئولیت اجتماعی علی رغم تلاش های اولیه ای که برای تغییر شکل ترجمه ای صرف و بومی سازی آن بر اساس مقتضیات جامعه ایرانی انجام شده، همچنان از نقص های متعددی برای کاربست در این بوم رنج می برد. ارائه دسته بندی هایی که احتمالاً در محیط کسب وکاری ایران چندان مفهوم نیستند در کنار اشتباهات نگارشی و ویرایشی، نمونه هایی از این نواقص هستند. افزون بر این، فهرست سند امکان جست وجو ندارد و خواننده را برای استفاده از اجزای متن راهنمایی نمی کند.

سردرگمی نظری در میان چارچوب های مختلف مسئولیت اجتماعی

مسئولیت اجتماعی تحولات و نظریات متعددی را تجربه کرده است، اما محتوای استاندارد مسئولیت اجتماعی نشان می دهد که تدوین کنندگان به مرزبندی های نظری و مکاتب مرتبط توجه کافی نداشته اند و در نتیجه مواجهه ای التقاطی داشتند. این سردرگمی نه تنها ارزیابی طرح های مسئولیت اجتماعی را دشوار می کند؛ بلکه مدیران و برنامه ریزان شرکت ها را هم در تطبیق طرح های خود با استانداردهای سازمان های ایرانی با چالش هایی مواجه می سازد.

افزون بر این سند به شرکت ها در انتخاب سازوکار مناسب برای پرداختن به مسئولیت اجتماعی و اولویت بندی میان هفت حوزه موضوعی راهنمایی مشخصی ارائه نمی دهد. برای نمونه مشخص نیست که شرکت های مختلف چگونه باید به موضوعات محیط زیستی و حقوق کارگران بپردازند. این ابهامات می تواند باعث شود که شرکت ها از اهداف توسعه پایدار دور شوند و به جنبه های خاصی از مسئولیت اجتماعی تاکید کنند و سایر ابعاد را نادیده بگیرند.

نادیده انگاری منافع شرکت ها در حیطه مسئولیت اجتماعی

این استاندارد راهنما توجه کافی به جایگاه و منافع شرکت ها در انجام طرح های مسئولیت اجتماعی ندارد و بیشتر به رویکرد سیاست گذاری بالا به پایین متمایل است. تدوین کنندگان سند اگرچه به ماهیت غیردستوری آن اذعان دارند، اما نسبت به تعارض منافع بی توجه بوده اند. برخی مدیران دولتی و غیردولتی هنوز بر این باورند که تخصیص بودجه برای مسائل اجتماعی هزینه ای زائد است و باید به گونه ای مصرف شود که تاثیر مثبتی بر تصویر شرکت بگذارد؛ بنابراین به نظر می رسد که مسئولیت اجتماعی نباید به شکل الزامی و صوری درآمده و از فلسفه وجودی آن غفلت شود.

بهبود استاندارد مسئولیت اجتماعی در ایران: راهکارها و توصیه ها برای ارتقا و توسعه پایدار

استاندارد مسئولیت اجتماعی به منزله یک راهنمای کلی برای این حوزه در ایران دارای نکات قوت و ضعفی است و همچنان راه برای بهبود آن باز است. پیشنهاد می شود با شکل گیری گفتمانی سیاسی و اجتماعی، توسعه پایدار به کانون گفت وگوهای دولتی و اجتماعی وارد شود و آگاهی عمومی را نسبت به این موضوع افزایش دهد. این حساسیت می تواند مسئولیت فردی، اجتماعی و سیاسی را در ایران تقویت کند و هر اقدامی تحت این چتر گسترده قرار بگیرد.

علی رغم چالش های معیشتی و اجتماعی، اراده برای توسعه کشور در میان اندیشمندان و علاقه مندان به ایران تقویت شده است و این می تواند به گفتمان فراگیر توسعه پایدار کمک کند. همچنین استاندارد مسئولیت اجتماعی با اصلاحاتی در تدوین و اجرا می تواند نقش مهمی در پیشبرد توسعه پایدار ایفا کند. لذا توصیه هایی سیاستی و عملیاتی به ذی نفعان و دست اندرکاران ارائه خواهد شد تا به بهبود فضای مسئولیت اجتماعی شرکتی و نزدیک تر شدن به اهداف توسعه پایدار کمک کند.

خطاب به تدوین کنندگان استاندارد ملی مسئولیت اجتماعی

آسیب شناسی نوع نگاه مدیران و تصمیم گیران به مسئولیت اجتماعی می تواند به بهبود عملیاتی سند حاضر کمک کند. ارائه راهکارهایی برای تغییر دیدگاه حاشیه ای و زینتی به توسعه پایدار و اقناع مدیران برای هزینه کرد اصولی بودجه های مربوط به مسئولیت اجتماعی، به اصلاح آسیب های کسب وکار و ارتقای جامعه محلی در مسیر توسعه پایدار کمک می کند و استاندارد مسئولیت اجتماعی را به اهداف واقعی اش نزدیک تر می سازد.

همچنین توجه به تحولات مسئولیت اجتماعی از سال ۲۰۱۰ تا کنون، نیاز به ایده هایی نظیر سرمایه گذاری اثربخش، خلق ارزش مشترک و کارآفرینی اجتماعی را در سند حاضر آشکار کرده است. لذا یکی از راهکارها سنجش ارزش های اجتماعی خلق شده در فعالیت های مسئولیت اجتماعی شرکتی است که مسئولیت اجتماعی را در راستای اهداف شرکت قرار داده و اهمیت پرداختن به آن را برای ذی نفعان روشن می سازد.

خطاب به طراحان، مجریان و ارزیابان طرح های مسئولیت اجتماعی

سند حاضر در جایگاه یک کلی برای هدایت طرح های مسئولیت اجتماعی شرکتی در صنایع مختلف طراحی شده است. تصمیم گیران و دست اندرکاران باید با توجه به شرایط کسب وکار و مطالعه نیازهای جامعه هدف، اولویت ها و مسائل مرتبط را شناسایی کنند. برای نمونه، در روستاهای حومه پارس جنوبی که با پیامدهای متعدد ناشی از بی عدالتی توزیعی مواجه اند، هر اقدامی بدون توجه به این چالش ها ممکن است نتایج منفی بیشتری ایجاد کند و بر پیچیدگی های فرهنگی و اقتصادی بیفزاید.

همچنین نگاه گزینشی به شاخص های سند استاندارد و تفسیر نادرست آنها می تواند مانع تحقق اهداف مسئولیت اجتماعی در راستای خیر جمعی شود؛ بنابراین توجه به تمام موضوعات هفت گانه و زیرمجموعه های مرتبط با آنها متناسب با اولویت های محلی، کمک خواهد کرد تا این نوع آسیب های اجرایی به حداقل برسد.

جمع بندی

مسئولیت اجتماعی به منزله مفهومی کلیدی در توسعه پایدار شناخته می شود که در تلاش برای جبران آثار منفی طرح های توسعه ای شکل گرفته است. استاندارد 26000 به عنوان یک سند معتبر جهانی، ابزار مهمی برای شفافیت و پیشرفت توسعه پایدار در ایران است. با این حال، نواقص و چالش هایی نظیر سردرگمی نظری، نادیده انگاری منافع شرکت ها و فاصله ارزش های نهفته در این سند با وضعیت فرهنگی جامعه ایرانی وجود دارد. لذا بهبود این استاندارد، افزون بر لزوم بومی سازی مفاهیم وشاخص ها، نیازمند توجه به تحولات ایده مسئولیت اجتماعی و سرمایه گذاری اثربخش است. همچنین نیاز به شناخت اولویت ها و مسائل داخلی مرتبط و اتخاذ منظری جامع، برای کاهش آسیب های اجرایی و افزایش کارایی طرح ها پیشنهاد می شود.

این مطالعه در اندیشکده توسعه و مسئولیت توسط محسن امین ورزلی در سال 1404 انجام شده است.