ایران در نظم انرژی آینده

گروه رصد بین‌الملل جامعه اندیشکده‌ها

انرژی در نظم بین‌المللی معاصر، صرفا کالایی اقتصادی یا موضوعی فنی نیست؛ بلکه یکی از پایه‌های اصلی قدرت ملی، امنیت اقتصادی و نفوذ ژئوپلیتیکی کشورها به شمار می‌رود. دسترسی پایدار به نفت، گاز، مسیرهای انتقال، زیرساخت‌های پالایش و شبکه‌های تجارت انرژی، بر توان رقابت صنعتی و ظرفیت اثرگذاری سیاسی دولت‌ها تاثیر مستقیم دارد. از این منظر، جایگاه ایران در سیاست‌گذاری انرژی آینده جهان باید در پیوند میان منابع هیدروکربنی، موقعیت جغرافیایی، امنیت دریایی، تحولات فن‌آوری و رقابت قدرت‌های بزرگ بررسی شود؛ نه صرفا از منظر میزان تولید و صادرات انرژی.
تنگه هرمز مهم‌ترین مولفه جغرافیایی در تحلیل موقعیت انرژی ایران است. برآورد آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۵ روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از این آبراه عبور کرده که حدود یک‌چهارم تجارت دریابرد نفت جهان را تشکیل می‌دهد. همچنین بخش مهمی از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع از همین مسیر انجام می‌شود. محدودیت ظرفیت مسیرهای جایگزین، اهمیت هرمز را فراتر از محیط پیرامونی خلیج فارس می‌برد و هرگونه اختلال را به مسئله‌ای مرتبط با قیمت‌های جهانی و امنیت عرضه تبدیل می‌کند.

منابع بررسی‌شده نشان می‌دهند که رویکرد محافل سیاست‌گذاری غربی به ایران در حوزه انرژی، ترکیبی از نگرانی درباره امنیت عرضه، تلاش برای کاهش آسیب‌پذیری مسیرهای انتقال و ارزیابی اهرم‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی تهران است. برخی تحلیل‌ها بر محدودیت‌های نظامی و اقتصادی ایران تاکید می‌کنند و برخی دیگر، جغرافیای هرمز و پیوند آن با بازارهای آسیا را عامل مهمی در محاسبات راهبردی می‌دانند. این تفاوت دیدگاه‌ها بیانگر آن است که جایگاه ایران در معادلات انرژی، نه امری قطعی و تغییرناپذیر بلکه نتیجه تعامل ظرفیت‌های داخلی، سیاست خارجی، رفتار بازیگران منطقه‌ای و شرایط بازار جهانی است.

همزمان، سیاست انرژی جهان در حال تجربه تغییراتی ساختاری است. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش بهره‌وری، برقی‌سازی حمل‌ونقل، تنوع‌بخشی به منابع گاز و نفت و ایجاد ذخایر راهبردی، ابزارهایی برای کاهش آسیب‌پذیری کشورها در برابر شوک‌های عرضه هستند. بااین‌حال، گذار انرژی به‌معنای حذف سریع نفت‌وگاز از اقتصاد جهانی نیست؛ زیرا صنایع پتروشیمی، حمل‌ونقل سنگین، تولید برق و بخش‌های صنعتی همچنان به حامل‌های هیدروکربنی وابستگی دارند. بنابراین، ایران باید هم تحولات کوتاه‌مدت بازارهای متعارف انرژی و هم تغییرات بلندمدت در الگوی مصرف و فن‌آوری را در محاسبات راهبردی خود لحاظ کند.

مسئله اصلی برای جمهوری اسلامی ایران، تبدیل ظرفیت‌های انرژی و موقعیت ژئوپلیتیکی به منافع پایدار اقتصادی و سیاسی است. اتکای صرف به اهمیت جغرافیایی یا نوسان قیمت نفت، بدون تقویت زیرساخت‌های صادراتی، تنوع‌بخشی به شرکای تجاری، اصلاح ناکارآمدی‌های داخلی و ایجاد سازوکارهای همکاری منطقه‌ای، نمی‌تواند مزیت بلندمدت تضمین‌شده‌ای ایجاد کند. ازاین‌رو، این گزارش جایگاه ایران را در چهار سطح بررسی می‌کند:

• اهمیت ساختاری تنگه هرمز؛
• اثر تحریم‌ها و رقابت قدرت‌ها؛
• مسیرهای جایگزین و گذار انرژی؛
• گزینه‌های سیاستی برای افزایش تاب‌آوری و قدرت چانه‌زنی ایران در نظم آینده انرژی.