فقرزدایی با نَفَس مردم؛ تکافل اجتماعی و مکانیسم‌های مردمی رفع فقر در اسلام
محمدرضا آرام، به بررسی الگوی تکافل اجتماعی به‌عنوان یک سازوکار مردمی برای فقرزدایی پرداخته است.
چگونه می‌توان با تکیه بر نهادهای طبیعی و خودجوش اجتماعی مانند خانواده، خویشاوندان، عشیره، همسایگان، دوستان و برادران دینی، فقر را در جامعه ریشه‌کن کرد؟ مکانیسم‌های مردمی فقرزدایی در اسلام چیست و چه نقشی برای دولت در این الگو تعریف شده است؟
دکتر محمدرضا آرام، عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد و مولف کتاب «نظام‌سازی برمبنای تکافل اجتماعی»، به بررسی الگوی تکافل اجتماعی به‌عنوان یک سازوکار مردمی برای فقرزدایی پرداخته است. ازآنجاکه انسان‌ها در حالت کلی با هم زندگی می‌کنند، اتفاقات ناگوار اطراف ما اساسا مشکل همگی ماست و رفع آن وظیفه و مسئولیت همگانی است . براساس میزان علقه‌ها، وابستگی‌ها و مسئولیت‌پذیری‌های متقابل، نهادهای موضوع تکافل شامل خانواده، خویشاوندان، عشیره، همسایه، دوستی، برادری و ولایت طبقه‌بندی می‌شوند. این نهادها که براساس تراحم، تعاون، عدالت، احسان و ایثار شکل گرفته‌اند، می‌توانند پیش از هرگونه مداخله دولتی، نیازهای افراد را تأمین کرده و از سقوط آنان به ورطه فقر جلوگیری کنند. در این الگو، نقش دولت نه جایگزینی این نهادها، که تقویت و تکمیل‌کنندگی آن‌هاست. تجربه کشور عراق در ایام اربعین، نمونه‌ای موفق از کارآمدی این رویکرد در عمل است.
نهادهای هفت‌گانه تکافل؛ از خانواده تا ولایت
ابتدا بفرمایید منظور از «تکافل اجتماعی» چیست و چرا این مفهوم برای فقرزدایی اهمیت دارد؟
از آنجا که انسان‌ها در حالت کلی با هم زندگی می‌کنند، نمی‌توانیم این اندیشه را که اتفاقات ناگوار اطراف ما اساسا مشکل همگی ماست نادیده بگیریم. رفع این مشکلات وظیفه و مسئولیت همگی ماست حتی اگر مربوط به فرد دیگری باشد. دیدگاه تک‌بُعدی اعتباری از مسئولیت فردی باید نه‌تنها با پذیرش نقش دولت، بلکه با پذیرش و شناخت نقش نهادها و عوامل دیگر گسترده‌تر شود. براساس میزان و سطح علقه‌ها، وابستگی‌ها و مسئولیت‌پذیری‌های متقابل مشترک، نهادهای فعال در حوزه تکافل عبارتند از: خانواده، خویشاوندان، عشیره، همسایه، دوستی، برادری و ولایت. هریک از این نهادها دارای مراتب هستند و هرچه روابط عمیق‌تر باشد، عملکرد آن‌ها در فقرزدایی گسترده‌تر خواهد بود . هدف از یاری‌گری در این نهادها، بخل‌ورزی و سودجویی نیست؛ بلکه همیاری بر مبنای تراحم، تعاون، عدالت، احسان، ایثار و انفاق است.برآیند این تکافل در درازمدت به سود همگان خواهد بود، به‌طوری‌که اگر روزی ثروتمندی فقیر یا ورشکسته شد، دیگران به یاری او خواهند شتافت.
خانواده؛ نخستین و مهم‌ترین نهاد تکافل
درباره نقش و جایگاه نهاد خانواده در فقرزدایی توضیح می‌دهید؟
خانواده ابتدایی‌ترین هسته‌ای است که جامعه از آنجا آغاز می‌شود . این علقه و پیوند آن قدر شدید است که هزینه‌ها و منافع هر یک از اعضا، هزینه یا نفع کل خانواده محسوب می‌شود. کاهش حمایت یا بی‌توجهی دولت‌ها به این نهاد موجب بی‌ثباتی خانواده و به طور طبیعی ناهنجاری‌های وسیع اجتماعی می‌شود. خانواده نخستین پناه و پشتیبان هر فرد است و فرد در بروز دشواری‌ها به آن بازمی‌گردد.
کارویژه‌های خانواده در فقرزدایی
- فقرزدایی در دوره‌های ناتوانی: اسلام تاکید فراوانی بر رسیدگی به افراد ناتوان دارد. همان‌گونه که والدین در خردسالی نیازهای فرزندان را تامین می‌کنند، فرزندان نیز باید در دوران توانایی خود نیازهای والدین را تامین کنند. همچنین در هنگام ازدواج، اگر فردی نیازمند باشد، وظیفه اولیای اوست که مقدمات ازدواجش را فراهم کنند .
- کاهش بیکاری: زدواج یکی از عوامل افزایش رزق و روزی است. پیامبر (ص) به فرد نیازمند دستور ازدواج دادند و وقتی آن مرد ازدواج کرد، نیازهایش تامین شد. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «زن و زندگی، رزق و روزی را با خود به‌همراه می‌آورد» . ازدواج فرد را از حصار تنگ نیازهای شخصی خارج کرده و با افزایش مسئولیت‌پذیری، او را به‌سوی کار و تلاش بیشتر سوق می‌دهد.
خویشاوندان؛ دومین لایه حمایتی
نهاد خویشاوندان چه جایگاهی در تکافل اجتماعی دارد؟
خویشاوندان نسبی و سببی هر فرد دومین الیه حمایتی او هستند. حمایت آنان از یکدیگر باعث کاهش دامنه فقر می‌شود. وجوب صله رحم به این دلیل است که خویشاوندان از احوال هم مطلع شوند و به‌طور جمعی درصدد رفع مشکلات برآیند. در مصارف زکات و خمس، اولویت با خویشاوندان نیازمند است. امام علی (ع) فرمودند: «نتیجه قطع ارتباط با خویشاوندان مبتلاشدن به فقر است و نتیجه صله‌رحم افزایش رزق و روزی». ایشان بارها می‌فرمودند: «سرکشی به خویشاوندان و نیکی به آن‌ها، باعث افزایش مال و طول عمر می‌شود».
عشیره؛ نهاد جمعی پشتیبان
نهاد عشیره چه ویژگی‌هایی دارد و چگونه در فقرزدایی نقش ایفا می‌کند؟
سومین لایه حمایت‌گر، عشیره است؛ نهادی بزرگ‌تر و گسترده‌تر از خویشاوندان. عشیره واحد اجتماعی است که همه اعضا از نیایی واحد پدید می‌آیند و وظایف و مسئولیت‌های موجود در خانواده به تمام افراد عشیره سرایت می‌کند. امام علی (ع) می‌فرمایند: «به عشیره‌ات رسیدگی کن، زیرا آنان بال‌وپر تو هستند، اصل و ریشه تو، و نیروی توانای تو.» یکی از کارکردهای آشکار نهاد عشیره در «دیه عاقله» بروز می‌یابد. در فقه شیعه برای قاتلینی که به اشتباه کسی را کشته‌اند، نهاد عاقله تعبیه شده است تا درصورت فقر قاتل، خویشاوندان پدری دیه را بپردازند. این حکم ضمن سرشکن‌کردن مبالغ بالای دیه، باعث همبستگی هرچه بیشتر اعضای عشیره می‌شود و نوعی تعاون و صله‌رحم است. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «کودکی بی‌سرپرست را نزد امیرالمومنین آوردند، حضرت فرمودند: «هزینه این کودک به عهده عشیره اوست.»
همسایه؛ شبکه حمایتی محله‌ای
درباره نهاد همسایه و حقوق متقابل آن توضیح می‌فرمایید؟
قرابت مکانی باعث ایجاد حقوقی می‌شود. اگر همسایه‌ای شب سیر بخوابد و همسایه‌اش گرسنه باشد، از دایره مسلمانی خارج است. طبق روایات، چهل خانه از چهار جهت همسایه انسان محسوب می‌شوند. بنابراین هر خانه تحت حمایت ۱۶۰ خانه و مسئول رسیدگی به ۱۶۰ خانه است. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «تعامل مناسب با همسایگان باعث افزایش رزق و روزی می‌شود». کمک به همسایه، قرض‌دادن، هدیه‌دادن و برطرف‌کردن ناراحتی‌های او از مصادیق این تعامل است. یکی از قوانین تکافل در این نهاد، «قانون ماعون» است؛ وسایل معمول و جزئی زندگی که همسایه‌ها از یکدیگر عاریه می‌گیرند مانند نمک، آب، کبریت و ظروف. پیامبر(ص) فرمودند: «رعایت حقوق همسایه، باعث عمران و آبادانی شهرها و افزایش عمر افراد می‌شود.»
نهاد دوستی
نهاد دوستی چه جایگاهی در نظام تکافل دارد؟
هر فرد براساس علایق خود دوستانی صمیمی پیدا می‌کند که در خوشی‌ها و ناخوشی‌ها همراه او هستند. این افراد که به تعبیر امام علی (ع) از «گوگرد سرخ» نایاب‌ترند، یاران مورد اعتماد و به‌منزله دست و بازو و خانواده انسان هستند. کارآمدی این نهاد در هنگام فقر بروز می‌یابد. امام علی (ع) می‌فرمایند: «دوستان در زمان آسایش مایه زینت آدمی و در زمان فقر و فاقه ذخیره و پس‌انداز انسان هستند».
نهاد اخوت و برادری
نهاد برادری در اسلام چه سطوحی دارد و چگونه در فقرزدایی موثر است؟
انسان‌ها به‌واسطه اعتقادات خود اشتراکاتی دارند. کم‌ترین میزان اشتراک، انسان‌بودن است. در مرتبه بالاتر، اشتراک در ایمان به خدای یگانه و در مرتبه بالاتر، اعتقاد به نبوت و امامت است. قرآن کریم (حجرات/۱۰) رابطه میان مؤمنان را برادری می‌خواند. حضرت علی (ع) می‌فرمایند: «مردم بر دوگونه هستند: یا برادر دینی تو هستند یا هم‌نوع تو در انسانیت». اسلام به بالاتر از اختلافات دینی نگاه می‌کند و افق دید آن در سطح انسانیت است . در میان مسلمانان، گروه‌هایی مانند ایتام، فقرا و مساکین در اولویت هستند. دستور اسلام، یاری‌رسانی مستقیم و چهره‌به‌چهره با فقراست. پیامبر (ص) می‌فرمایند: «صدقه‌دادن با دست خویش از مرگ حفظ می‌کند و هفتاد نوع بلا را برطرف می‌سازد». رسیدگی مستقیم به فقرا، نیازهای عاطفی آنان را تامین و امکان شناسایی نیازمندان واقعی را فراهم می‌کند.
شیعیان و مواسات: اوج رابطه اخوت در میان شیعیان با مفهوم «مواسات» فهم می‌شود. امام باقر (ع) می‌فرمایند: «ازجمله حقوق مومن بر برادر مومنش این است که گرسنگی او را سیر کند، پوشاکش را تامین کند، از گرفتاریش نجات بخشد و بدهی‌اش را بپردازد». ایشان از شیعیان می‌پرسند: «آیا برادری شما به این حد رسیده که یک نفر دستش را در کیف پول برادر دینی خود ببرد و آنچه نیاز دارد بردارد؟» وقتی راوی پاسخ منفی می‌دهد، می‌فرمایند: «پس هنوز به برادری کامل نرسیده‌اید».
نهاد ولایت
نهاد ولایت چه جایگاهی در نظام تکافل دارد و چه تفاوتی با سایر نهادها دارد؟
نهاد ولایت درطول تمام نهادهای تکافل قرار دارد و مصداق اتم و اکمل آن‌هاست. افراد نیازمند با دعا و توسل به درگاه خدا و اولیای معصوم، مشکلاتشان حل می‌شود. امام رضا (ع) می‌فرمایند: «هرگاه برای شما مشکلی پیش آمد به‌واسطه ما از خداوند کمک بخواهید» . تکافل‌هایی که حول محور ولایت حق شکل گیرند، در آخرت به صورت شفاعت استمرار می‌یابند.
نقش تکمیلی و تقویتی « دولت»
با وجود این نهادهای قدرتمند، نقش دولت در فقرزدایی چیست؟ آیا دولت نباید دخالت کند؟
دولت در جامعه اسلامی، در کنار دیگر نهادهای فعال در حوزه تکافل و خواص جامعه، نقش‌های کلان برعهده دارد. سیاست‌گذاری‌های کلان نه‌تنها نباید منجر به تضعیف و نابودی این نهادهای اصیل شود، بلکه همواره باید تقویت‌کننده این نهادها باشد. علاوه‌براین دولت به‌عنوان مسئول فقرزدایی از اقشار بی‌کس‌وکار نقش تکمیلی برای فقرزدایی دارد. درصورت گام‌نهادن در این مسیر، دولت به آخرین و کلان‌ترین لایه حمایتی و مسئول فقرزدایی از شهروندان تبدیل می‌شود. اگر نهادهای پیشادولتی به هر دلیلی نابود یا تضعیف شدند این وظایف به نهاد دولت سرریز می‌شود و او نمی‌تواند از خود سلب مسئولیت کند. در این صورت از یک‌سو شاهد افزایش سطح توقعات شهروندان از دولت هستیم و ازسوی‌دیگر با ناکارآمدی این دولت‌ها شاهد نارضایتی‌ها و بی‌ثباتی سیاسی خواهیم بود.
نمونه‌ای از فقرزدایی با سیاست‌گذاری تکافل‌محور در کشور عراق
نمونه عینی از کارآمدی این الگو در جهان اسلام دارید؟
کشور عراق را می‌توان به‌دلیل ساخت اجتماعی آن نمونه نسبتا موفقی در ارزیابی نقش تکافل در فقرزدایی بررسی کرد. کشور عراق یکی از نمونه‌های بارز کشورهای درحال توسعه است که از چند جهت دچار عقب‌ماندگی و کندی روند توسعه شده است. عراق از سال ۲۰۰۰ تاکنون درگیر دو جنگ مهم بوده است: اول، حمله امریکا به عراق. عراق رسما هشت سال در اشغال نیروهای امریکایی بود. طی اشغال عراق از سال ۲۰۰۳ تا سال ۲۰۱۱ به‌نقل از پروژه شمارش اجساد عراقی (IBC) حدود ۱۵۰ هزار نفر غیرنظامی به طرز خشونت‌باری کشته می‌شوند. درخلال این جنگ ضمن نابودی بخش وسیعی از زیرساخت‌های این کشور، بخش قابل توجهی از نخبگان علمی و سرمایه‌های انسانی عراق هم به قتل می‌رسند که ضربه سنگینی به توسعه این کشور وارد می‌شود. در عراق تا سال ۲۰۰۷ سوءتغذیه کودکان به ۲۸ درصد رسید. گزارش‌ها حاکی از آن بود که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد از کودکان عراقی دچار مشکلات روانی شده‌اند. دوم، جنگ عراق با داعش. عراق از سال ۲۰۱۴ تاکنون درگیر جنگ با گروه تکفیری-تروریستی داعش بود و این گروهک حدود ۲۰ درصد از خاک عراق را اشغال کرده و بخش زیادی از سرمایه‌های اقتصادی و انسانی این کشور را نابود کرده است. نهادهای دولتی در کشور عراق عموما فاسد و بهره‌کش هستند. این کشور در رتبه‌بندی شفافیت و فساد از میان ۱۶۷ کشور، در جایگاه ۱۶۱ قرار دارد. تعطیلی پارلمان و تظاهرات عمومی علیه فساد در کشور عراق بارها و بارها تکرار شده است که خود گواهی بر عمق این فاجعه است.
اما مردم کشور عراق با برخورداری از خانواده‌های گسترده و با ابتنا به نظام عشیره‌ای توانسته‌اند، علی‌رغم وجود موانع و مشکلات فراوان ناشی از توسعه‌نیافتگی، بر بخش زیادی از آن‌ها فائق شوند. به‌دلیل وجود لایه‌های تکافل در این نظام اگر یک فرد دچار فقر و تنگدستی شود احساس تنهایی نمی‌کند، هرچند که دولت آن‌ها فاسد و نهادهایش بهره‌کش باشد.
حضور ٢۵ میلیون زائر از هشتاد کشور دنیا در ایام اربعین حسینی را به‌عنوان بزرگ‌ترین اجتماعات بشر در طول تاریخ یاد کرده‌اند. این جمعیت که ده برابر جمعیت شرکت‌کنندگان در مراسم حج است، اولا به‌صورت کاملا مردمی و داوطلبانه و ثانیا به‌صورت رایگان و بدون هیچ چشم‌داشتی اسکان و پذیرایی از این زائران را انجام می‌دهند. این امر تا حدود زیادی مدیون نظام عشیره‌ای عراق است؛ به‌طوری‌که مواکب، سازمان‌های مردم‌نهادی هستند که متولی برگزاری مراسم عزاداری مذهبی هستند و در ایام اربعین در مسیرهای منتهی به کربلا انواع خدمات اسکان، غذایی، بهداشتی، راهیابی، واکس زدن کفش، ماساژ بدن و پاها، تعمیر وسایل و دیگر موارد را ارائه می‌دهند. اعتقاد به فضیلت بسیار زیاد زیارت امام حسین (ع) به‌خصوص در اربعین و جایگاه زائران آن حضرت باعث رقابت هرچه بیشتر و بهتر صاحبان موکب‌ها برای جلب نظر زائران شده است. در این مراسم افراد از هر جنس، سن، نژاد، ملیت و حتی دین و مذهب و با گرایش‌های گوناگون فکری، فرهنگی، مذهبی و سیاسی حضور دارند. حتی برخی افراد دارای معلولیت جسمی با ویلچر و عصا در این آیین شرکت می‌کنند. این زائران به‌طور متوسط و درمجموع حدودا هفت روز مشغول پیاده‌روی و طی مسیرهای منتهی به آن می‌شوند. هرچند آمار دقیقى در مورد هزینه‌هایی که برای هرکدام از این زائران می‌شود وجود ندارد، اما پذیرایی از این جمعیت فراوان که هرساله نیز بر میزان آن افزوده می‌شود درطول این مدت کاری بس دشوار است، به‌طوری‌که می‌توان ادعا کرد که هیچ دولتی به‌تنهایی قادر به اداره و تامین امکانات کافی برای این اجتماع عظیم بشری نیست. تخصیص امکانات و مزایا نه براساس میزان دارایی‌های افراد بلکه بر اساس اتصاف افراد به صفت زائر صورت می‌گیرد. لذا فقیرترین افراد و غیرمسلمانان هم در این راهپیمایی شرکت می‌کنند.
این نوع از رابطه میان افراد در ایام اربعین حسینی در کشور عراق مصداق عینی از تکافل محسوب می‌شود. با گسترش این فرهنگ به باقی مکان‌ها و زمان‌ها می‌توانیم شاهد نوع جدیدی از تعاملات و مناسبات غیرپولی میان افراد باشیم که در آن فقیری وجود نداشته باشد.
اسکان موقت در اتاقک به‌جای یافتن خانه؛ تمثیلی برای سیاست‌های رایج فقرزدایی
در پایان، جمع‌بندی خود را از مباحث مطرح‌شده ارائه می‌کنید؟
تاکید بر نهادهای تکافل به‌معنای دفاع از سنت دربرابر مدرنیته نیست. تقسیم دوگانه سنت و مدرنیته دو مفروض غلط دارد: یکی اینکه با آمدن مدرنیته همه سنت‌ها از بین می‌روند، درحالی‌که بسیاری از سنت‌های اجتماعی باقی می‌مانند یا خود را تطبیق می‌دهند. دوم اینکه این تقسیم‌بندی ارزش‌گذاری پیشینی القا می‌کند که هر امر سنتی بد و هر امر مدرن خوب است. بهره‌مندی از هویت‌های جمعی در نهادهای تکافل، کارکردهای بسیاری در حل مشکل فقر دارد. این نهادها ممکن است دچار آفاتی مانند انحراف از حقیقت، پارتی‌بازی و تقلید کورکورانه شوند که باید با تدابیر مناسب از آن‌ها جلوگیری کرد. سیاست‌گذاری‌های رایج توسعه به‌جای احیای نهادهای پشتیبان فرد، به احیای موقت خود فرد توجه می‌کنند؛ مانند این که فردی خانه خود را گم کرده باشد و ما به‌جای یافتن خانه او، به اسکان موقتش در اتاقکی اکتفا کنیم. این سیاست‌ها در کاهش ریشه‌ای فقر موثر نبوده‌اند .
