آرامش اجتماعی و راهکارهای ارتقای آن

آرامش یک نیاز روانی اجتناب ناپذیر و حیاتی برای انسان ها است که تبلور شخصیت فردی و اجتماعی وی برای تن دادن به زندگی منظم و سلامت و به دور از اضطراب و فشارهای روحی وابسته به آن است. لذا دستیابی به آرامش واقعی یکی از خواسته های همیشگی بشر بوده و در این راستا انسان در طول تاریخ تلاش ها و رنج های بسیاری را به جان پذیرفته است. آرامش اما علاوه بر جنبه های فردی و روان شناختی، سویه های اجتماعی نیز دارد که ناظر به وضعیت کلان حاکم بر جوامع و مناسبات آن هاست که در ادبیات جامعه شناسی و علوم سیاسی مدرن تحت عنوان «آرامش اجتماعی» از آن یاد شده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

جامعه ایران در سال های اخیر دستخوش تحولات اقتصادی و سیاسی متعددی بوده است که به دامنه این تحولات به فضای اجتماعی کشور نیز بسط یافته است. از سوی دیگر تلاش دشمنان سیاسی و فرهنگی کشور از این بستر برای ایجاد فضای یاس و ناامیدی و گسترش ناامنی روانی استفاده کردند و زمینه ایجاد التهابات اجتماعی را در کشور فراهم نمودند. افزایش اعتراضات اجتماعی در بدنه جامعه ایران، روند رو به رشد مهاجرت ها به خارج از کشور، بروز آشوب ها و اغتشاشات در دو دهه اخیر در کشور و… از جمله مصادیق این التهابات در کشور است. لذا جامعه ایرانی امروزه بیش از هر زمان دیگری نیازمند تجربه آرامش است. از این رو در این پژوهش به مطالعه مفهوم آرامش اجتماعی و عوامل تحقق آن و ارائه راهکارهایی جهت ارتقای آرامش اجتماعی در جامعه پرداخته شده است.

مفهوم آرامش اجتماعی

مفهوم آرامش اجتماعی در ادبیات علمی دارای سابقه نظری و تئوریک فربه و مفصل نیست و از این منظور مفهومی بدیع و جدید محسوب می شود. با توجه به مطالعات انجام شده می توان گفت آرامش اجتماعی دلالت بر وضعیتی در جامعه دارد که مناسبات میان افراد مبتنی بر رافت و عطوفت و عاری از خشم بوده و ثبات نسبی بر اقتصاد کشور حاکم است. از این رو مردم نسبت به تحولات اقتصادی و اجتماعی آینده امیدوار و آسوده خاطر هستند و مشارکت فعالانه ای معطوف به ساخت جامعه و بهبود وضعیت کشور از خود بروز داده و هنجارها و قواعد اجتماعی را به رسمیت می شناسند. خانواده در چنین وضعیتی دارای تعادل و پویایی نسبی در ایفای کارکردهای خود بوده و به گسترش نشاط اجتماعی کمک می رساند.

عوامل تحقق آرامش اجتماعی

آرامش اجتماعی در یک جامعه تابع عوامل و زمینه های مختلفی است که در ادامه به برخی از مهمترین این عوامل و بسترهای اشاره شده است.

شکاف/انسجام اجتماعی

یکی از مقولات مهم در بحث از زمینه های ایجاد آرامش اجتماعی، مقوله شکاف یا انسجام در بدنه جامعه است. در همه جوامع میزانی از شکاف اجتماعی بین گروه های مختلف وجود دارد. این شکاف ها محصول تعارضات طبقاتی، تفاوت های نسلی، ارزش های فرهنگی و دینی، هویت های قومی و نژادی، جنسیتی و… هستند که هریک به نوبه خود قابلیت ایجاد التهاب در فضای اجتماعی جوامع مختلف را دارند.

در مقابل انسجام اجتماعی بـه وضعیتی اطلاق می شود که در آن، اجزای تشکیل دهنده جامعه، به گونه ای به یکدیگر وصل می شوند که یک کل معنادار و موثر را به وجود می آورند. بدیهی است که هرچقدر در جامعه انواع شکاف های اجتماعی گسترش یافته و عمیق تر گردند، التهاب و ناآرامی در جامعه افزایش می یابد و در مقابل هرچقدر انسجام اجتماعی و وفاق میان هویت های مختلف مردم در جامعه تقویت گردد، آرامش اجتماعی در دسترس تر خواهد بود.

هیجان/ عقلانیت رسانه ای

یکی دیگر از عوامل و زمینه های بسیار مهم و تاثیرگذار بر ایجاد شرایط آرامش اجتماعی، نحوه عملکرد رسانه و مدیریت آن در جامعه است. رسانه ها با استفاده از راهبردها و فرا راهبردها در ایجاد شرایط بحرانی می توانند در تحولات سیاسی-اجتماعی و فرهنگی جدید در گستره وسیعی نقش آفرینی کنند و موجب شکل دهی افکار عمومی گردند. یکی از مهمترین عوامل گسترش خشم و هیجانات کاذب در میان نسل جوان و نوجوان، رسانه های جمعی و شبکه های اجتماعی هستند که با انتشار اخبار کذب و گزارشات جعلی باعث ایجاد التهاب در فضای عمومی کشور می شوند. در مقابل اگر رسانه ها تعامل خود با توده و آحاد جامعه را با محوریت تزریق عقلانیت تنظیم کنند، آرامش در جامعه حکمفرما خواهد شد.

اختلال/ نظم حکمرانی

اختلال در سیستم حکمرانی کشور یکی از مهمترین عوامل ایجاد التهاب در فضای اجتماعی است. کارکرد منظم و رو به روال سیستم حکمرانی می تواند ضامن آرامش اجتماعی باشد. در جامعه امروز ما نیز بخشی از سیستم های موجود در حکمرانی دچار اختلال هستند و به نوبه خود به گسترش نارضایتی و التهاب عمومی دامن می زنند. شاید بتوان مدعی شد که برخی از اعتراضات سال های اخیر در کشور ریشه در همین اختلال و ناکارآمدی سیستم حکمرانی کشور در عرصه های مختلف دارد.

آسیب ها و موانع نهادی ارتقای آرامش اجتماعی

با وجود نقش مهم نهادهای اجتماعی در ارتقای آرامش جامعه، این نهادها با موانع و آسیب هایی مواجه هستند که می تواند کارکردشان را تحت تاثیر قرار دهد که در ادامه به برخی از این آسیب ها اشاره شده است.

وزارت آموزش و پرورش

• غلبه نگاه صرفا آموزشی و غفلت از تربیت اجتماعی و عاطفی؛
• فشار روانی ناشی از کنکور و سیستم رقابتی مدارس؛
• کمبود مشاوران متخصص در حوزه خانواده و سلامت روان.

صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران

• بازنمایی کلیشه ای و غیرواقعی از خانواده در سریال ها؛
• غلبه محتوای سرگرمی بر آموزش و فرهنگ سازی؛
• کمبود مشاوران و روان شناسان در تولید محتواهای رسانه ای؛
• ضعف در مخاطب سنجی و نیازسنجی واقعی خانواده ها.

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

• تمرکز بیش ازحد بر پژوهش های نظری و فاصله از نیازهای واقعی خانواده ها؛
• کمبود واحدهای درسی مرتبط با مهارت های زندگی و خانواده.

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

• کمبود مراکز مشاوره در مناطق محروم؛
• هزینه های بالای خدمات روان درمانی و نبود پوشش بیمه ای کافی؛
• ضعف در آموزش عمومی درباره سلامت روان و سبک زندگی آرامش بخش.

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

• تولید آثار سطحی یا تجاری بدون توجه به بنیان خانواده؛
• نبود حمایت جدی از هنرمندان متعهد به موضوعات اجتماعی؛
• ضعف در مقابله با محتوای خشونت آمیز یا مروج بی هنجاری.

ارائه راهکارهای نهادی ارتقای آرامش اجتماعی

نهادهای اجتماعی با ایفای نقش موثر در تنظیم روابط اجتماعی و پاسخ گویی به نیازهای شهروندان سهم بسزایی در ارتقای آرامش اجتماعی دارند که راهکارهای نهادی تحقق این هدف به شرح زیر است:

وزارت آموزش و پرورش

• طراحی دروس رسمی درباره «سواد عاطفی، صلح خانوادگی و همبستگی اجتماعی»؛
• آموزش مهارت های حل تعارض و مدیریت خشم به والدین از طریق انجمن های اولیا و مربیان؛
• ایجاد «کلینیک های مشاوره خانواده» در مدارس.

صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران

• تولید سریال ها و مستندهای واقعی درباره موفقیت خانواده ها در بحران ها؛
• ایجاد برنامه های مهارت آموزی خانوادگی (مثلا مدیریت استرس، گفت وگوی سالم).

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

• راه اندازی کرسی های نظریه پردازی با موضوع آرامش اجتماعی و خانواده؛
• گنجاندن واحدهای درسی اختیاری مثل «مهارت های زندگی خانوادگی».

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

• ایجاد کلینیک های روان شناسی خانواده در شبکه بهداشت شهری و روستایی؛
• راه اندازی سامانه ملی «مشاوره آنلاین خانواده» با تعرفه حمایتی؛
• آموزش زوج های جوان در زمینه سبک زندگی آرامش بخش قبل از ازدواج.

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

• حمایت مالی از تولید کتاب، فیلم و تئاتر با موضوع آرامش خانوادگی؛
• برگزاری جشنواره های فرهنگی ـ هنری با محوریت خانواده؛
• الزام رسانه ها به رعایت اصول اخلاقی و جلوگیری از خشونت رسانه ای.

جمع بندی

جامعه ایران در سال های اخیر دستخوش تحولات اقتصادی و سیاسی متعددی بوده است. دشمنان سیاسی و فرهنگی کشور از این بستر برای ایجاد فضای یاس و ناامیدی و گسترش ناامنی روانی استفاده کردند و زمینه ایجاد التهابات اجتماعی را در کشور فراهم نمودند. لذا جامعه ایرانی امروزه بیش از هر زمان دیگری نیازمند تجربه آرامش است. آرامش اجتماعی در یک جامعه تابع عوامل و زمینه های مختلفی همچون شکاف و انسجام اجتماعی، عملکرد رسانه ها و حکمرانی است. از این رو نهادهای اجتماعی با ایفای نقش موثر در تنظیم روابط اجتماعی و پاسخ گویی به نیازهای شهروندان می توانند سهم بسزایی در ارتقای آرامش اجتماعی داشته باشند. در این پژوهش به ارائه راهکارهایی برای این نهادها، در جهت ارتقای آرامش اجتماعی در جامعه پرداخته شده است.

این مطالعه در اندیشکده توسعه و سیاست توسط عاطفه صادقی در سال 1403 انجام شده است.