ارائه الگوی بهینه ساختاری-کارکردی نهاد محلی مسکن در ایران

امروزه نهادگرایی و نقش آن در تحقق ابعاد مختلف توسعه و آبادانی در مقیاس های گوناگون جغرافیایی و حتی تاریخی از موضوعات مورد توجه هزاره سوم است. در سال های اخیر نهادگرایی بیش از پیش مورد توجه بوده و به عنوان بازیگر توسعه شناخته می شود. هم چنین با توجه به این که مسائل کمی و کیفی مسکن در ایران همچنان به عنوان یکی از مهمترین دغدغه های جامعه به شمار می رود، ایجاد نهادهای محلی مسکن در جهت کاهش مسائل و تنش های اجتماعی، سرعت در انجام برنامه ها، استفاده از خلاقیت ها، افزایش کارایی، توجیه اقتصادی طرح ها و برنامه ها و… می تواند راهکار موثری باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در سه دهه اخیر، کاربست ظرفیت نهادی در تحقق توسعه اجتماعات انسانی در راس برنامه ریزی های توسعه ای کشورهای جهان درآمده، با این حال در کشورهای کمتر توسعه یافته ای هم چون ایران این مهم مورد غفلت واقع شده است. این نهاد ها به عنوان کارگزاران توسعه نقش بی بدیلی در تحولات فضایی دارند و براساس دستور کار خود که متکی بر سرمایه های مردمی و ظرفیت های جمعی است ناکارآمدی دولت ها را جبران می کنند. بر همین اساس تجربه تاریخی در ایران نشان می دهد که در زمینه تامین مسکن ارزان قیمت و ساز و کارهای آن تاکنون نهاد محلی به رسمیت شناخته نشده و بر نقش آفرینی این بخش سرپوش گذاشته شده است که نهایتا منجر به تداوم بحران بدمسکنی و ناکارآمدی برنامه های تامین مسکن ارزان قیمت است. بنابراین نهادهای محلی که می توانند ظرفیت های جمعی اجتماعات محلی را نمایندگی کنند قادر هستند در فرآیند تامین مسکن بخصوص در زمینه های نظارتی، نگهداری و تخصیص موثر باشند. از این رو در این پژوهش با تکیه بر مطالعات کتابخانه ای و میدانی به ارائه مدل مطلوب شکل گیری نهاد محلی مسکن در ایران با تاکید بر بسته سیاستی- مقرراتی پرداخته شده است.

تجربیات جهانی نهاد مسکن

انجمن مسکن اجتماع محور الدونیان در لیورپول

انجمن مسکن اجتماع محور که در اغلب شهرهای انگلستان، ایرلند، ولز و اسکاتلند گسترش یافته، یک نهاد داوطلبانه و مردمی است که با هدف «تحقق منفعت اجتماعی برای نیازمندان» ثبت شده و به عنوان انجمن مسکن توسط نهادهای دولتی نظارت می شود.   در این انجمن خدماتی نظیر تخصیص خانه، رسیدگی به شکایات همسایگان، ارائه مشاوره اجاره، مشاوره مسکن، مدیریت معوقات و طیف وسیعی از خدمات برای کمک به مستاجران در حفظ اجاره بها و کمک به آسایش و لذت رفاه آنان هدف گذاری می شود.

انجمن مسکن غیرانتفاعی در کانادا

تقریبا 3 دهه از تاسیس اولین انجمن مسکن غیرانتفاعی در کانادا می گذرد که ایده ای برای پیشبرد اهداف مسکن مقرون به صرفه، برای نیازمندان بود که بعدها بصورت جنبشی در سراسر این کشور گسترش یافت. انجمن مسکن غیر انتفاعی یک نهاد مردمی و عمومی است که توسط جامعه و برای جامعه ایجاد شده است. انجمن غیر انتفاعی مسکن برای همه، اعم از خانواده های نیازمند، سالمندان، افراد دارای معلولیت، بازماندگان خشونت و خانوارهایی که توسط مسکن اجاره ای خصوصی به آنها خدمات داده نمی شود یا برای برخورداری از یک اجاره موفق نیاز به حمایت دارند، خانه فراهم می کند.

انجمن مسکن گت وای در بریتانیا

گت وای یک انجمن مسکن جامعه محور است که از 3000 ملک در منطقه تاور هملتس لندن برخوردار است. این انجمن به طور منحصر به فرد بزرگترین ارائه دهنده مسکن ارزان قیمت در تاور هملتس می باشد که شعار تراکم کم و کیفیت بالا را در راس برنامه های خود قرار داده است و متعهد شده که با عرضه خانه های مقرون به صرفه، همه خانوارهای کم درآمد و متوسط درآمد نیاز مسکن خود را مرتفع کنند.

نهاد محلی مسکن (خانه مردم) در ایران و چالش های پیش روی آن

نهادی که در این گزارش ارائه می شود از این پس با نام خانه مردم شناخته خواهد شد. خانه مردم، نهادی غیردولتی، غیر سیاسی و غیر انتفاعی است و در زمینه تامین مسکن به صورت استجاری و تملکی برای خانوارهای محروم (عمدتا تا سه دهک نخست) فعالیت می کند و چرخه مدیریت سازمانی و مالی آن بر پایه خودیاری و خودبسندگی است. خانه مردم با رعایت کامل قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران و اساسنامه و آیین نامه های داخلی فعالیت می کند. از آن جا که اندیشه نهادی در ایران تا حدودی نوپا قلمداد می شود، این نهادها با چالش هایی روبه رو هستند که برخی از آن ها در ادامه اشاره شده است:

• عدم موفقیت و ناکامی نهادگرایی در ایران به دلیل نبود ظرفیت های مالی، انسانی، فیزیکی و… ؛
• عدم پذیرش نهادگرایی در امر توسعه مسکن؛
• عدم ارائه ساز و کار و مدل های کاربردی در نهادها؛
• نبود اطلاعات و آگاهی کافی در زمینه های قانونی، حقوقی، سرمایه و… در باب شکل گیری نهادها.

ارائه الگوی بهینه ساختاری- کارکردی خانه مردم

تاکنون در ایران نهاد محلی-غیر انتفاعی مسکن مورد توجه نبوده است و هیچ گونه سابقه ای مبتنی برتلاش جهت شکل گیری آن در دسترس نیست. از این رو در این پژوهش به ارائه الگویی جهت شکل گیری نهاد، ساختار سازمانی و منابع مالی و معنوی آن پرداخته شده است:

چگونگی شکل گیری نهاد

از منظر سازمانی و اداری: در شکل گیری نهاد از منظر سازمانی و اداری طبق قانون همه افراد بالای 18 سال می توانند درخواست صدور پروانه تاسیس و فعالیت سازمان های مردم نهاد را به وزرات کشور در معاونت مشارکت های اجتماعی تقدیم نمایند و تایید و رد یا اصلاح درخواست باید توسط وزرات کشور انجام می شود.

از منظر بافت اقتصادی و اجتماعی محلات: برای افزایش مشارکت پذیری، انگیزه و اعتماد ساکنین محله می بایست موجودی مالی و موجودی مسکن در بدو تاسیس خانه مردم وجود داشته باشد. چرخه اول مشارکت پذیری ساکنان با توجه به عدم سابقه این نهاد ممکن است تا حدی با چالش روبرو شود اما به محض تخصیص موجودی خانه مردم به ساکنان؛ انگیزه ها برای عضویت افزایش می یابد و این عضویت نیز خود کمکی به افزایش توان مالی نهاد و همچنین افزایش مطالبه گری خواهد بود.

ساختار سازمانی نهاد

مطابق ماده 8 اساسنامه، خانه مردم باید دارای حداقل 6 نفر از افراد واجدالشرایطی باشد که تهیه و تصویب آن را برعهده گرفته اند که به عنوان هیئت موسس شناخته می شود. جهت پشتیبانی از نهاد و حمایت همه جانبه از نهاد پیشنهاد می شود که شهردار ناحیه، رئیس بنیاد علوی (یا شرکت اسکان یا بنیاد مستضعفان)، رئیس انجمن صنفی انبوه سازان مسکن و رئیس مجمع خیرین کشور جزو هیئت موسس خانه مردم باشند.

منابع مالی و غیرمالی نهاد

گردآوری منابع مالی و غیرمالی از مهم ترین چالش های خانه مردم است. بودجه خانه مردم از طریق حق عضویت اعضا، هدیه و اعانه اشخاص حقیقی و حقوقی در داخل یا خارج کشور تامین می شود. هر کدام از مجراهای فوق می توانند موجودی مالی یا موجودی مسکن و زمین نهاد را توسعه دهند. هم چنین مواردی  مانند وقف، کمک های مردمی (خیرین)، کمک های بین المللی و… در افزایش منابع مالی می تواند تاثیرگذار باشد.

جمع بندی

امروزه  با توجه به این که مسائل کمی و کیفی مسکن در ایران همچنان به عنوان یکی از مهمترین دغدغه های جامعه به شمار می رود، ایجاد نهادهای محلی مسکن در جهت کاهش مسائل و تنش های اجتماعی، سرعت در انجام برنامه ها و… می تواند راهکار موثری باشد. در سراسر جهان نیز نهادهای مسکن هم چون انجمن مسکن اجتماع محور الدونیان در لیورپول، انجمن مسکن غیرانتفاعی در کانادا و… با هدف تامین مسکن برای نیازمندان، افراد کم درآمد و… مشغول به فعالیت هستند. در ایران شکل گیری نهاد محلی مسکن (خانه مردم) می تواند گامی به سوی تامین مسکن به صورت استجاری و تملکی برای خانوارهای محروم باشد. با توجه به چالش های پیش روی این نهاد مانند عدم ارائه ساز وکار و مدل های کاربردی برای این نهاد، نبود ظرفیت های مالی و… در این پژوهش به ارائه الگویی جهت شکل گیری نهاد، ساختار سازمانی و منابع مالی و معنوی آن پرداخته شده است.

 این مطالعه در اندیشکده پایا با همکاری پرویز آقایی و علی محمد ابراهیمی در سال 1400 انجام شده ‌است.