الگوی راهبردی ارتقای برند ملی ایران در کشورهای عربی از طریق رسانه های اجتماعی

فضای مجازی، شبکه های اینترنتی و سامانه های مرتبط با آن، ابزار ارتباطی قوی، دارای کارکردهای مثبت و منفی متنوعی هستند که موجب تغییرات در نظام بین الملل و پر رنگ شدن نقش بازیگران غیردولتی در افکار عمومی شده و شکل جدیدی از دیپلماسی را در کنار دیپلماسی دولتی به وجود آورده است. در این رابطه، رسانه های مجازی در بستر شبکه های اجتماعی به یکی از ابزارهای موثر برای ارتقا یا تضعیف نفوذ اعتبار کشورها تبدیل شده است که در تامین منافع ملی آن ها نقش کلیدی ایفا می کند. از این رو شناخت چگونگی استفاده از این زیرساخت به نفع ارتقای برند ملی و به عنوان ابزار موثری در افزایش قابلیت نفوذ ایران در شاخص های تعاملات و ارتباطات، حائز اهمیت است.

ضرورت و اهداف پژوهش

برندسازی ملی در قالب دیپلماسی عمومی به عنوان اعتبار و قابلیت هر کشور در فضای بین المللی معرفی می شود. به عبارت دیگر، برند ملی مفهومی است که در بردارنده طیف وسیعی از فعالیت های یک ملت بوده، اعتبار و نفوذ آن کشور را در محیط بین المللی بیان می کند و نشانگر هویت یک ملت است که می تواند چتر وسیعی از فعالیت های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، دینی و حتی دفاعی و امنیتی را پوشش دهد. ایران نیز به دلیل سابقه فرهنگی، تاریخی و تحول بنیادی انقلاب اسلامی، نقش بی بدیلی در منطقه و جهان دارد. با این حال، جمهوری اسلامی ایران هنوز نتوانسته است موقعیت ممتاز و ویژه خود را در سطح منطقه به خوبی فعال کند و لذا نگاه و رویکرد کشورهای مختلف جهان عرب به ایران، یکسان و پایدار نیست و ایران در میان اعراب، متحدان استراتژیک و رقبای سرسخت دارد. براین اساس، طراحی و اجرای یک برنامه راهبردی منسجم و پایدار در این حوزه، ضروری است. از این رو در این پژوهش به بررسی اهداف و ضرورت تدوین الگوی راهبردی ارتقای برند ملی ایران در کشورهای عربی و ارائه پیشنهادهای سیاستی پرداخته شده است.

ضرورت تدوین الگوی راهبردی ارتقای برند ملی ایران در کشورهای عربی

استفاده از تلفن های همراه در کشورهای عربی از 26 درصد در سال 2005 به حدود 120 درصد در سال 2023 رسیده که نشان دهنده رشد پیوسته استفاده از تلفن های همراه در این منطقه است. با توجه به فراگیری و اثرگذاری بسیار بالای رسانه های فضای مجازی در کشورهای عربی، می توان ادعا کرد که یکی از عوامل بروز رخدادهای دهه اخیر در جهان عرب به لحاظ اجتماعی، فضای مجازی است. براین اساس و به دلایل زیر، طراحی یک الگوی راهبردی ارتقای برند ملی ایران در کشورهای عربی از طریق رسانه های مجازی، ضروری می نماید:

• بهم ریختگی و اتلاف فعالیت ها در روابط با کشورهای عربی؛
• کاهش اثربخشی روابط ایران و عرب زبانان؛
• افزایش موج ایران هراسی در منطقه؛
• افزایش هژمونی کشورهای غربی در فضای مجازی؛
• افزایش بی توجهی به قابلیت های داخلی کشور؛
• افزایش تضعیف پایه های فرهنگی و تاریخی کشور در سطح منطقه؛
• افزایش تضعیف امنیت ملی به دلیل غافلگیری راهبردی.

اهداف تدوین الگوی راهبردی ارتقای برند ملی ایران در کشورهای عربی

طراحی و بهره گیری از الگوی راهبردی ارتقای برند جمهوری اسلامی ایران می تواند دستاوردهای زیر را به همراه داشته باشد:

• پاسخگویی به سیاست های کلی حوزه نفوذ انقلاب اسلامی در سطح منطقه (به ویژه کشورهای عرب زبان)؛
• تسهیل در برنامه ریزی سیاستگذاران و مجریان به منظور ارتقای وجهه جمهوری اسلامی ایران در کشورهای منطقه (به ویژه عرب زبان) با بهره مندی از قابلیت های فضای مجازی؛
• تسهیل در تبیین نقش و جایگاه جمهوری اسلامی ایران در نفوذ فرامرزی به منظور گسترش کارایی در تراز جهانی؛
• تبیین مفاهیم، محورها، ویژگی های نفوذ و ارتقای برند ملی در فضای مجازی؛
• تسهیل در تبیین شاخص های توسعه، ارتقا و تحکیم موقعیت ایران در روابط بین المللی.

ماهیت الگوی ارتقای برند ملی ایران در کشورهای عربی از طریق رسانه های مجازی

ابعاد قدرت رسانه در فضای مجازی به ویژه در امور سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، علمی فناوری، دفاعی و امنیتی، حقوقی و قضایی قابل تعریف است. بنابراین ابعاد قدرت در عرصه فضای مجازی، در امتداد عرصه حقیقی موضوعیت داشته و گسترده وسیعی از تعاملات و ارتباطات مثبت یا منفی را در رابطه با نفوذ و اعتبار کشورها به وجود می آورد که به برخی از این ابعاد در ادامه اشاره شده است:

بعد سیاسی

فضای مجازی، چالش ها و تهدیدات زیادی برای منافع ملی به همراه دارد، اما حکومت ها با در اختیار داشتن زیرساخت های فیزیکی، اطلاعاتی و شناختی، حاکمی و اعمال قدرت خود را همچنان حفظ نموده و این فضا را به محیطی قدرتمند برای تثبیت مشروعیت نظام سیاسی حاکم و نیز اعمال قدرت تبدیل می کنند. از جمله مولفه های سیاسی موثر بر ارتقا و تحکیم وجهه جمهوری اسلامی ایران در کشورهای عرب زبان در فضای مجازی عبارت اند از:

• دیپلماسی سایبری از طریق تقویت مشارکت سیاسی، ایجاد ائتلاف های سایبری و توافقات منطقه ای؛
• تقویت همکاری سیاسی با تقویت همکاری های سیاسی در مجامع بین الملل و تشکیل ائتلاف های سیاسی؛
• تقویت همکاری های قضایی، انتظامی شامل همکاری های حقوقی، قضایی و انتظامی.

بعد اقتصادی

در عرصه اقتصاد، انقلاب جدیدی با ویژگی های سرعت و تنوع در میزان سرمایه گذاری و انواع مبادلات تجاری در فضای مجازی ایجاد شده است. از جمله مولفه های اقتصادی موثر بر ارتقا و تحکیم وجهه جمهوری اسلامی ایران در کشورهای عرب زبان در فضای مجازی عبارت اند از:

• توسعه و تقویت تجارت و کارهای دیجیتالی شامل؛ کالا و خدمات مشترک سایبری، واردات، صادرات و معافیت های گمرکی؛
• تقویت دیپلماسی اقتصادی از طریق اقتصاد گردشگری، اقتصاد بهداشت و درمان، اقتصاد دانش بنیان و معرفی مدل های موفق اقتصادی در فضای مجازی.

بعد اجتماعی

در حوزه اجتماعی، جذابیت فناوری های نوین رسانه ای در فضای مجازی، زمینه شکل گیری جوامع اطلاعاتی با جمعیتی بیشتر از بزرگترین کشورهای دنیا شده است. از جمله مولفه های اجتماعی موثر بر ارتقا و تحکیم وجهه جمهوری اسلامی ایران در کشورهای عرب زبان در فضای مجازی عبارت اند از:

• تقویت سرمایه های اجتماعی ملی از طریق ارتقای کرامت اجتماعی ملی و افکارسنجی و ذائقه سنجی ملی؛
• تقویت انسجام اجتماعی ملی با تقویت هویت ملی، تقویت ارتقای انسجام اجتماعی ملی در قومیت های کشور، نمایش موفق مردم سالاری دینی.

بعد فرهنگی

از منظر فرهنگی، فضای مجازی، بستر مناسبی برای فرهنگ سازی و تاثیرگذاری بر سبک زندگی و افکار عمومی فراهم نموده است. از جمله مولفه های فرهنگی موثر بر ارتقا و تحکیم وجهه جمهوری اسلامی ایران در کشورهای عرب زبان در فضای مجازی عبارت اند از:

• تقویت دیپلماسی فرهنگی با پاسخ به شبهات اتهامی به ایران، تعاملات با جریان های فکری و فرهنگی فعال در منطقه، صادرات فرهنگی.
• تولید محتوا و خدمات فرهنگی مجازی شامل؛ تولید محتوای فرهنگی دینی، تولید محتوای هنری، راه اندازی زیرساخت های رسانه ای مشترک، تقویت زیرساخت های آموزش مجازی زبان فارسی برای شهروندان عرب زبان.

پیشنهادهای سیاستی

در شرایطی که فضای مجازی و رسانه های پر مخاطب آن، قابلیت های جدیدی در توسعه روابط بین الملل و ایجاد اعتبار و شهرت جهانی برای کشورها و ملت ها ایجاد کرده است، فقدان یک الگو و چارچوب مشخص برای بهره گیری از این ظرفیت، مهم ترین کمبودی است که در تصویرسازی مثبت از دولت و ملت ایران به چشم می خورد. از این رو پیشنهادهای زیر جهت بهبود این حوزه ارائه شده است:

• فعال کردن دیپلماسی سایبری ایران در فضای مجازی یکی از اولویت های پیش روی کشور است که می تواند در قالب ارتباطات احزاب، دیپلماسی فرهنگی و یا ارتباطات اتاق های بازرگانی ایران با مخاطبان عرب زبان در فضای مجازی با هدف تولید محتوا به زبان عربی رقم بخورد.
• توجه به ظرافت های مربوط به هریک از فضاهای رسانه ای در شبکه های اجتماعی، یکی از اصولی است که لازم است در فرایند تولید محتوا برای مخاطبان عرب زبان در دستورکار سیاستگذاران و تصمیم گیران این حوزه قرار گیرد؛
• توجه جدی به فناوری ارتباطاتی و اطلاعاتی آینده اعم از رایانش ابری، کلان داده ها و هوش مصنوعی در طراحی الگوی جامع پیش رو برای برندسازی ملی ایران در فضای مجازی ضروری است.

جمع بندی

با توجه به فراگیری و اثرگذاری بسیار بالای رسانه های فضای مجازی در کشورهای عربی، می توان ادعا کرد که یکی از عوامل بروز رخدادهای دهه اخیر در جهان عرب به لحاظ اجتماعی، فضای مجازی است. در این بین، رسانه های مجازی موثرترین ابزار برای گسترش سیطره و اعتبار بین ملت ها به شمار می آیند. بر این اساس طراحی یک الگوی راهبردی ارتقای برند ملی ایران در کشورهای عربی از طریق رسانه های مجازی، ضروری می نماید. طراحی و بهره گیری از الگوی راهبردی ارتقای برند جمهوری اسلامی ایران می تواند دستاوردهایی همچون تسهیل در تبیین نقش و جایگاه جمهوری اسلامی ایران در نفوذ فرامرزی به منظور گسترش کارایی در تراز جهانی، تبیین مفاهیم، محورها، ویژگی های نفوذ و ارتقای برند ملی در فضای مجازی و تسهیل در تبیین شاخص های توسعه، ارتقا و تحکیم موقعیت ایران در روابط بین المللی را به همراه داشته باشد.

این مطالعه در اندیشکده مطالعات راهبردی برندسازی ملی ایران توسط ابوالفضل ولوی در سال 1403 انجام شده است.