جنگ ایران برای «محور مقاومت» چه معنایی دارد
مرور بنیاد توسعه فردا از گزارشات جنگ اندیشکدههای خارجی
بنیاد توسعه فردا فارن افرز (تاریخ 16 آوریل 2026)
در هفتههای پایانی زندگی (آقای) خامنهای، او خصومت ترامپ را در چارچوبی دینی و شیعی تفسیر کرد و سرپیچی از تسلیم را نه یک الزام راهبردی، بلکه ارزشی ریشهدار در هویت و تاریخ خواند. این چارچوب با مرگ او از بین نرفت. شخصیتهای سیاسی شیعه، روحانیون و جوامع شیعه در سراسر منطقه این لفاظی و نمادگرایی را به کار گرفتهاند؛ نشانهای از نگرانی و احساس آسیبپذیری فزاینده.
اضطراب شیعی در منطقه
لبنان: تضعیف حزبالله و عملیات تهاجمی اسرائیل در مناطق شیعهنشین (از جمله حملات ۸ آوریل با صدها کشته) این برداشت را تقویت کرده که اسرائیل و آمریکا قصد مجازات دستهجمعی شیعیان را دارند. گزارشها حاکی از آن است که مقامات اسرائیلی از مسیحیان و دروزیهای جنوب لبنان خواستهاند شیعیان را از جوامع خود بیرون کنند.
عراق: حملات مکرر آمریکا و اسرائیل به حشد شعبی، جناحهایی را که تا حد زیادی از درگیریهای اخیر دور مانده بودند، به معرکه کشانده است.
پاکستان و بحرین: مرگ (آقای) خامنهای اعتراضات خشونتآمیز شیعیان را برانگیخت و آنان از او به عنوان یک راهنمای مذهبی یاد کردند.
حلقه بازخورد خطرناک
اقداماتی که ناشی از ترس از به حاشیه رانده شدن هستند، واکنشهای اسرائیل و آمریکا را برمیانگیزند. این واکنشها، حس تهدید را در میان شیعیان گسترش میدهد و اعمال خویشتنداری را برای بازیگران شیعه دشوارتر میکند. نتیجه، بازسازی «محور مقاومت» است، اما نه از طریق هماهنگی تهران، بلکه به صورت ارگانیک و ریشهدار در هویت شیعی در محاصره.
حزبالله: تضعیف شده اما همچنان در حال جنگ
حزبالله علیرغم تضعیف شدید و فشار مستمر اسرائیل، در ماه مارس به حمایت از ایران وارد جنگ شد و رگبار راکت به سمت اسرائیل شلیک کرد. اسرائیل در پاسخ حملات خود را به عمق مناطق شیعهنشین گسترش داد و بیش از یک میلیون نفر (عمدتاً شیعه) آواره شدند. این اقدامات تمایز بین حزبالله و جامعه شیعه را محو میکند. حزبالله باید بجنگد مبادا که به عنوان رهاکننده نقش مدافع جامعه شیعه تلقی شود.
عراق: فشار فزاینده بر خویشتنداری
آیتالله سیستانی از ابتدا بر احتیاط تأکید کرد و خواهان جلوگیری از کشاندن عراق به جنگی گستردهتر شد. اما حملات مکرر آمریکا و اسرائیل به حشد شعبی، محیط سیاسی را تغییر داده است. دولت عراق نیز از مهار شبهنظامیان خودداری کرده است. هدف قرار دادن حشد شعبی (که بخشی از نیروهای مسلح دولت عراق است) معادل ضربه زدن به دولت عراق تلقی میشود و فشار بر نیروهای عراقی برای پاسخ مستقیم علیه آمریکا و اسرائیل را افزایش میدهد.
درس تاریخ و پیامدهای آینده
در جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵، بازیگران شیعه در حاشیه ماندند. اما جنگ کنونی بسیار گستردهتر است و آنان را درگیر و تهدید میکند. – صرف نظر از آتشبس فعلی، افزایش برجستگی هویت شیعی، تنشهای منطقهای آینده را شکل خواهد داد. – در لبنان، فشار نظامی اسرائیل ممکن است حزبالله را تضعیف کند، اما منطق جمعی را که آن را حفظ میکند، نیز تقویت مینماید. – در عراق، ترس از فشار خارجی و نقض حاکمیت، روایتهای پیشین مقاومت را زنده میکند و گروههای بیشتری ممکن است بر آمریکا برای کاهش حضور نظامیاش فشار آورند.
جمعبندی: پارادوکس جنگ
جنگی که تا حدی برای تضعیف ایران و شبکه منطقهای آن طراحی شده بود، ممکن است در عوض شرایط اجتماعی و سیاسی را تقویت کند که آن را حفظ میکند. آنچه ظهور میکند، محوری پراکندهتر، کمتر هماهنگ و سختتر برای کنترل است؛ اما در عین حال بادوامتر، مستقل از هر دولت یا بازیگر واحد و ریشهدار در حس فزاینده ترس جمعی.
