وظیفه امروز اندیشکدهها، آیندهسازی است
مازیار عطاری، کارکرد اندیشکدهها در ایران را تسهیل مشارکت مردم در حکمرانی و تحقق اهداف انقلاب اسلامی میداند و «ساخت تصویر آینده» را اولویت اصلی نظام اندیشگاهی معرفی میکند.
مرکز راهبردی امید– به زعم مازیار عطاری، مدیرعامل بنیاد توسعه فردا، اندیشکدهها ملتزم به روایت انقلاب اسلامی هستند. به این معنی که کارکرد اندیشکدهها تقویت هدف ابتنایی انقلاب اسلامی است که همانا ارتقای مردم و توسعه مشارکت آنها در تعیین سرنوشت خود است. این مهم، به تعبیر عطاری ازطریق «تصویرسازی برای آینده» محقق میشود. به بیان دیگر اندیشکدهها ازطریق ارائه نظرات کارشناسی متنوع، تصاویری از آینده را پیش چشم جامعه میگذارند و از این مسیر تصمیمگیری و مشارکت مردمی در حکمرانی را ممکن و تسهیل کنند. به بیان دیگر، اندیشکدهها نهتنها چراغی برای سیاستگذاران، بلکه آیینهای برای مردماند تا با نگاه به آن، در مسیر سیاستگذاری و تصمیمگیری فعالانه مشارکت کنند.
آنچه از روایت سهل و ممتنع عطاری برمیآید نقش دوطرفه حاکمیت و زیستبوم اندیشهورزی در تقویت اقبال کنونی است؛ دولت موظف به گردآوری تمهیداتی است که منجر به پایداری نظام اندیشگاهی شود و اندیشکدهها نیز مقید به اهتمام در جهت تحقق هدف اساسی انقلاب اسلامی (تقویت مشارکت مردم) هستند.
اقبال دولت سیزدهم به اندیشکدهها بهویژه در سال ۱۴۰۱، تجربهای استثنایی بوده است. ورود مدیران جوان باسابقه اندیشکدهای و سیاستپژوهی به بدنه دولت، فرصتی فراهم کرد تا تجربه بیش از دو دهه تعامل میان سیاستگذاران و اندیشهورزان به بلوغ برسد. این بلوغ، ظرفیتهایی مانند راهاندازی صندوقهای اندیشهورزی و سازوکارهای تامین مالی نهادهای پژوهشی را در کانون توجه قرار داد و نشان داد حتی با منابع محدود، میتوان فضای کسبوکار اندیشگاهی کشور را توسعه داد و دانش موجود در نخبگان را در خدمت سیاستگذاری عملی و حل مسائل ملی به کار گرفت.
اما تجربه تاریخی نشان میدهد که نبود ساختار پایدار و فقدان مکانیزمهای حمایتی، اندیشکدهها را در چرخههای گذشته جذب دیوانسالاری و محدود کرده است. اندیشکدهها نیازمند رسیدن به سطحی از آگاهی و بلوغ هستند که ضمن فعالیت تخصصی و کارشناسی، تصویرهای متنوعی از آینده ارائه کنند تا مردم خود تصمیمگیری و اولویتگذاری کنند.
تفاوت اساسی اندیشکدههای ایران با نمونههای غربی هم در همینجاست: هدف اصلی اندیشکده در ایران، «توسعه مردم» و «ارتقای مشارکت عمومی» است؛ نه صرفا انتقال دانش و قدرت به نخبگان. بنابراین، کارکرد اندیشکدهها باید کاربردی و مسئلهمحور باشد و از فعالیت نظری و صِرف کارکردی. فراتر روند.
بنابراین، اولویت مهم اندیشکدهها تمرکز بر «ساخت تصویر آینده» است: اندیشکدهها باید با ارائه سناریوهای متنوع از آینده، امکان انتخاب و تصمیمگیری برای مردم را فراهم کنند و مشارکت واقعی آنها را در سیاستگذاری تضمین کنند. در این مسیر، افراد شاخص و فرهنگ حاکم بر اندیشکدهها اهمیت دارند، اما پایداری و اثرگذاری آنها براساس ساختار، تامین مالی، حمایت حقوقی و منابع انسانی استوار خواهد بود.
درنهایت باید گفت اندیشکدهها بهمثابه پلی میان مردم و سیاستگذاران عمل میکنند؛ جایی که نخبگان نقش واسطهای دارند تا مردم بتوانند با آگاهی و تصویرسازی روشن از آینده، در شکلدهی سرنوشت خود فعالانه مشارکت کنند. این وظیفه، نقطه تمایز اصلی اندیشکدههای ایران با نمونههای جهانی است و میتواند پایهای برای توسعه پایدار زیستبوم اندیشهورزی کشور باشد.
پ.ن: این گفتار، تلخیص گفتوگویی است که نخستینبار در پرونده ویژه «وضعیتشناسی زیستبوم اندیشهورزی ایران» در سالنامه جامعه اندیشکدهها 1401 منتشر شده است.
