مسئله شناسی تربیتی و مهارتی نوجوانان؛ مطالعه موردی سیستان و بلوچستان

نوجوانی دوره ای حساس و سرنوشت ساز در زندگی هر فرد است که نقش مهمی در شکل گیری هویت، باورها و مهارت های اجتماعی دارد. توجه به نیازهای فرهنگی و تربیتی این قشر می تواند تاثیر بسزایی در توسعه پایدار جوامع ایفا کند. استان سیستان و بلوچستان با توجه به شرایط خاص اقلیمی، اقتصادی و فرهنگی و نیز چالش های امنیتی، نیازمند برنامه ریزی هدفمند برای تقویت زیرساخت های تربیتی و فرهنگی نوجوانان است. شناسایی دقیق نیازهای آنان و طراحی راهکارهای موثر، ضمن ارتقای کیفیت زندگی نوجوانان، به حفظ امنیت و ارتقای فرهنگ منطقه کمک می کند و زمینه رشد و پیشرفت اجتماعی و اقتصادی استان را فراهم می سازد.

ضرورت و اهداف پژوهش

استان سیستان و بلوچستان به دلیل جمعیت جوان، شرایط اقلیمی سخت، تنوع قومیتی و مذهبی و وجود گروه های افراطی، نیازمند توجه ویژه ای به نیازهای فرهنگی و تربیتی نوجوانان است. محرومیت ها، کمبود امکانات و فقر در این استان باعث شده تا توجه به نوجوانان به عنوان سرمایه اصلی آینده استان و کشور اهمیت بالایی داشته باشد. رهبر معظم انقلاب نیز بر لزوم کمک به این استان تأکید کرده اند تا نوجوانان بتوانند زندگی شایسته و سعادتمند داشته باشند. خیریه محسنین به همین منظور با برگزاری دوره ها و کلاس های فرهنگی و تربیتی در زمینه های عقاید و قرآن تلاش کرده است زمینه رشد و پرورش نوجوانان را فراهم کند.

در این راستا برای افزایش اثربخشی فعالیت ها این پژوهش در دو مرحله انجام شد. ابتدا با بررسی مطالعات اسنادی و سپس از طریق مصاحبه با نخبگان و فعالان فرهنگی استان، نیازهای نوجوانان شناسایی و مرتب شدند. هدف این پژوهش رتبه بندی نیازهای فرهنگی و تربیتی نوجوانان و ارائه راهکارهای کاربردی برای رفع این نیازها است. این اقدام ها می تواند زمینه ساز امنیت، پیشرفت اقتصادی و فرهنگی استان سیستان و بلوچستان باشد و نقش مهمی در تحقق عدالت و مقابله با نفوذ گروه های افراطی ایفا کند.

روش شناسی پژوهش

این تحقیق در دو مرحله طراحی شده است:

در مرحله اول مطالعات اسنادی و کتابخانه ای انجام شد که طی آن ۱۰ مقاله علمی از سال ۱۳۸۵ به بعد به منظور آگاهی از وضعیت و نیازهای نوجوانان سیستان و بلوچستان بررسی شدند. منابع جستجو شامل پایگاه های نورمگز، ایران داک، گوگل اسکالر و سامانه سیاق بود.

در مرحله دوم مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۵ نفر از فعالان حوزه نوجوانان در مناطق مختلف استان مانند زاهدان، زابل، زهک و هامون انجام گرفت. سوالات مصاحبه بر نیازهای فرهنگی و تربیتی نوجوانان متمرکز بود و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت.

جامعه هدف نوجوانان استان است که به دلیل دسترسی محدود، از طریق منابع علمی و مصاحبه با مربیان و صاحب نظران فعال مورد بررسی قرار گرفتند. ابزار جمع آوری داده ها شامل جستجوی مقالات و گزارش های علمی در مرحله اول و مصاحبه های نیمه ساختاریافته در مرحله دوم بود.

چالش ها و مشکلات فرهنگی نوجوانان در استان سیستان و بلوچستان

استان سیستان و بلوچستان به دلیل جغرافیای محروم، وضعیت مرزنشینی، مسائل امنیتی، مدیریت نادرست و تنوع قومیتی و مذهبی با مشکلات فرهنگی پیچیده ای مواجه است که تاثیر قابل توجهی بر نوجوانان دارد. چالش های نوجوانان در این استان و سراسر کشور شامل مشکلات جسمی، شخصیتی، خانوادگی، اجتماعی، دینی، تحصیلی و مهارتی است که هریک دارای زیرشاخه های متنوعی هستند. در حوزه تحصیلی مشکلاتی مانند استرس، بی علاقگی به دروس، کمبود مشاوران متخصص و عدم همکاری کافی خانواده و مسئولان مدارس مشاهده می شود. همچنین در زمینه مسجد، مسائل ساختاری و مدیریتی همچون ضعف در نظام مدیریت، تعاملات نیروی انسانی و کمبود امکانات نرم افزاری و سخت افزاری مشکلات اساسی به شمار می روند. گسترش فضای مجازی نظیر عقل گرایی افراطی، کاهش اخلاق اجتماعی، بحران هویت، انحرافات جنسی، ضعف ارتباطات خانوادگی، کاهش اعتماد به نفس، انزوای اجتماعی و آزار مجازی نیز چالش های جدیدی برای نوجوانان به همراه داشته است.

این مشکلات فراگیر نیازمند توجه، برنامه ریزی و اقدامات جامع فرهنگی، تربیتی و اجتماعی است تا از آسیب های فرهنگی کاسته شده و زمینه رشد متوازن نوجوانان در استان سیستان و بلوچستان فراهم شود.

نیازهای نوجوانان سیستان و بلوچستان

بر اساس نظریات مختلف از جمله مازلو، نیازهای نوجوانان در دسته های زیستی، امنیت، احترام و عواطف، خودشکوفایی، آزادی و قدرت، زیبایی، تنوع قومیتی، تفریح، اجتماعی، شناختی، عدالت جنسیتی، گروه همسالان و الگو قرار می گیرند. بررسی ها و کدگذاری ها نشان داد که این نیازها عمدتا در چهار دسته اصلی نیاز به امکانات، نیاز به پیشرفت مهارتی، نیاز به مباحث شناختی و نیاز به افزایش عزت نفس تقسیم می شوند.

نیاز به امکانات

استان سیستان و بلوچستان از محروم ترین استان های کشور است و کمبود امکانات مختلف به ویژه در تغذیه، بهداشت، آموزش مهارتی و تفریح، رشد نوجوانان را تحت تأثیر قرار داده است. نیازهای زیستی مانند کمبود ویتامین ها و مواد معدنی روی رشد مغز تاثیر منفی دارد. همچنین فقدان مراکز تفریحی کافی به ویژه برای بانوان، باعث گرایش برخی نوجوانان به رفتارهای ناهنجار شده است. مشکلات بهداشتی به ویژه در دوران بلوغ دختران در مناطق محروم قابل مشاهده است. با وجود علاقه نوجوانان به هنر و مهارت های مختلف، کمبود مواد و امکانات آموزشی مانع آموزش و پرورش مناسب آن ها می شود.

نیاز به پیشرفت مهارتی

استان سیستان و بلوچستان دارای استعدادهای مختلفی است که نیازمند شناسایی و پرورش است. پیشرفت مهارتی از جمله نیازهای جدی استان است که شامل آموزش مهارت های هنری، رشته های ورزشی و تقویت کار گروهی می شود. آموزش هنر به دختران علاوه بر شکوفایی استعدادها به بهبود شرایط اقتصادی خانواده ها کمک می کند، اما خانواده ها گاهی توان مالی برای ثبت نام و تهیه مواد اولیه ندارند. ورزش برای نوجوانان دختر و پسر به دلیل کمبود امکانات و کم توجهی خانواده ها و مسئولین مغفول مانده است. همچنین آموزش کار گروهی به افزایش روحیه کارآفرینی نوجوانان کمک می کند.

نیاز به مباحث شناختی

نیازهای شناختی از مهم ترین نیازهای نوجوانان در استان سیستان و بلوچستان است که شامل حضور مبلغین هم زبان و هم لباس، افزایش قدرت تحلیل، پاسخ به شبهات دینی و فرهنگی و طراحی بسته های آموزشی و تفریحی می شود. فرهنگ سنتی و نظام طایفه ای محدودیت هایی در این زمینه ایجاد کرده و روحیه پرسشگری و پاسخ به شبهات در میان نوجوانان ضعیف است. همچنین سطح فرهنگ خانوادگی به ویژه در خانواده های پدرسالارانه نیاز به بهبود دارد و آموزش مادران و خانواده ها می تواند تاثیر مثبتی داشته باشد. با توجه به این که الگوهای نامناسبی در بین نوجوانان رایج است، معرفی الگوهای بومی و مناسب می تواند انگیزه و رشد آن ها را تقویت کند. فعالیت مبلغین فرهنگی با بسته های آموزشی تخصصی و توجه به نیازهای محلی از راهکارهای کلیدی برای رفع این مشکلات است.

نیاز به افزایش عزت نفس

یکی از مشکلات اصلی نوجوانان استان سیستان و بلوچستان ضعف عزت نفس است که در افزایش حس ارزشمندی، روحیه و توان مطالبه گری نمود دارد. اگرچه نوجوانان از سنین پایین مسئولیت هایی به آن ها محول می شود، اما به دلیل کمبود امکانات و فرصت های رشد اجتماعی، خود را پایین تر از هم سن های خود در استان های دیگر می بینند. این باعث می شود برای دیده شدن به روش هایی مانند آرایش و پوشش توجه کنند. باید این نیاز با روش های مثبت مانند تقدیر از پیشرفت های تحصیلی و مهارتی پاسخ داده شود. عزت نفس زمینه رشد مطالبه گری است که آموزش درست آن می تواند نوجوانان را از افتادن در دام گروه های افراطی محافظت کند و برای آینده آن ها امیدآفرین باشد.

راهکارهای ارتقای فرهنگی و تربیتی نوجوانان استان سیستان و بلوچستان

خیریه محسنین با توجه به اهداف خود در زمینه فرهنگی و تربیتی فعالیت های خوب و موثری انجام داده که شایسته تقدیر است. برای بهبود و اثرگذاری بیشتر این فعالیت های مهم، تمرکز بر نیازها و مسائل زیر پیشنهاد می شود:

• امید به آینده و ارتقای انگیزه تحصیلی (به ویژه برای دختران): برای افزایش امید به آینده و ارتقای انگیزه تحصیلی به ویژه در دختران، می توان از فعالیت هایی مانند قصه گویی و بحث درباره زندگی حضرت مریم و آسیه، گفتگو با زنان موفق محلی و تهیه نقشه راه تحصیلی و برنامه ریزی آینده بهره برد؛
• سلامت روان و تاب آوری: سلامت روان و افزایش تاب آوری از طریق فعالیت هایی مانند بازی های نقش آفرینی در مدیریت خشم، تمرین تن آرامی همراه با ذکرهای قرآنی و نوشتن نامه به «خود آینده» به همراه بحث های گروهی تقویت می شود؛
• مهارت های ارتباطی، همدلی و مشارکت اجتماعی: مهارت های ارتباطی، همدلی و مشارکت اجتماعی از طریق فعالیت هایی همچون تمرین شنیدن فعال و بازتاب احساسات، بازی های حل تعارض گروهی و گفتگو درباره داستان های قرآنی با محوریت پیام همدلی تقویت شود؛
• تقویت هویت دینی و اخلاقی: تقویت هویت دینی و اخلاقی از طریق جلسات تدبر در صفات خداوند، فعالیت های گروهی در زمینه زندگی اخلاقی و روایت داستان های پیامبر و صحابه انجام شود؛
• آمادگی برای نقش اجتماعی و مسئولیت پذیری: آمادگی برای نقش اجتماعی و مسئولیت پذیری با انجام فعالیت هایی مانند پروژه های خدمت اجتماعی، کارگاه های تصمیم گیری گروهی و برگزاری نشست های گفتگو با بزرگان تقویت شود.

جمع بندی

استان سیستان و بلوچستان به دلیل شرایط خاص اقلیمی، جمعیت جوان، تنوع فرهنگی و چالش های امنیتی نیازمند توجه ویژه به مسائل فرهنگی و تربیتی نوجوانان است. محرومیت ها و کمبود امکانات رشد متوازن آن ها را تحت تاثیر قرار داده است. پژوهش حاضر با بررسی منابع علمی و مصاحبه با فعالان محلی، نیازهای فرهنگی و تربیتی نوجوانان را در چهار حوزه امکانات، مهارت ها، مباحث شناختی و عزت نفس شناسایی کرد. برای ارتقای کیفیت زندگی نوجوانان، پیشنهادهایی از جمله تقویت انگیزه تحصیلی، سلامت روان، مهارت های ارتباطی، هویت دینی و آمادگی برای مسئولیت اجتماعی ارائه شده است. این اقدامات می تواند به تحقق عدالت، امنیت و جلوگیری از نفوذ گروه های افراطی کمک کند و آینده ای روشن برای نوجوانان استان رقم زند.

این مطالعه در اندیشکده مرآت در سال 1404 انجام شده است.