ایران؛ نهمین مقصد برتر برای سفر مسلمانان در سال ۲۰۲۵

محمدعلی ذاکری، گروه سیاست پژوهی و تحلیل داده نمافر

شاخص جهانی سفر مسلمانان چیست؟ 

دهمین نسخه از گزارش شاخص جهانی سفر مسلمانان در سال ۲۰۲۵، بازتابی از یک سفر متحول‌کننده در طول یازده سال است. از رتبه‌بندی ده مقصد در سال ۲۰۱۱ تا تجزیه و تحلیل جامع ۱۵۳ مقصد امروز، تکامل شاخص جهانی سفر مسلمانان منعکس‌کننده رشد بخش گردشگری و سفر حلال است. این نقطه عطف، صنعت گردشگری را ترغیب می‌کند تا با رهبری و مدیریت هدفمند، آینده سفر جهانی را شکل دهد. در کنار چارچوب سفر قابل دسترس و چارچوب مسئولانه، فراگیر، دیجیتال و تضمین‌شده، این نسخه بر شمول گسترده‌تر تأکید می‌کند. این گزارش کمک می‌کند تا در مورد پیشرفت‌های بازار سفر مسلمانان در دهه گذشته بینش کسب کنید و راه‌هایی برای تعامل با این بخش کشف نمایید.

تحلیل مقایسه‌ای اقتصاد کشورهای مقصد گردشگری اسلامی

در این بخش وضعیت اقتصادی-جمعیتی کشورهای مقصد گردشگری اسلامی بر اساس شاخص‌های سرانه تولید ناخالص داخلی و جمعیت مسلمانان مورد تحلیل و مقایسه قرار گرفته است. این اطلاع‌نگاشت، مروری کلی بر ۳۰ بازار برتر گردشگری خارجی مسلمانان ارائه می‌دهد و رابطه بین قدرت اقتصادی یک مقصد و رفتارهای مسافرتی آن را ترسیم می‌کند. با ترسیم نمودار سرانه تولید ناخالص داخلی هر اقتصاد در برابر سهم آن از جمعیت مسلمانان جهان و هزینه‌های سفرهای خارجی، می‌توان بین الگوهای مختلف بازار تمایز قائل شد. این امر قدرت خرید قابل توجه کشورهای دارای تولید ناخالص داخلی بالا مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی را که سهم بزرگی از بازار را در اختیار دارند، در مقابل کشورهای پرجمعیتی مانند اندونزی و مالزی که بازارهای با رشد حجم بالا دارند، نشان می‌دهد.

در این طبقه‌بندی ایران در زمره ۲۱ بازار برتر خروجی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی قرار گرفته که به همراه 20 کشور دیگر، ۸۴ درصد از کل بازار خروجی مسلمانان را تشکیل می‌دهند. ایران با جمعیت قابل توجه مسلمان و طبقه متوسط ​​رو به رشد خود، پتانسیل قابل توجهی در بازار سفر و گردشگری مسلمانان دارد و می‌تواند نقش محوری در بخش گردشگری (ورودی و خروجی) ایفا نماید. 

تجدید حیات و رشد بازار گردشگری مسلمانان

به‌دلیل همه‌گیری کرونا افت قابل توجهی در بازار گردشگری مسلمانان در سال‌های 2020 و 2021 ایجاد شد. پس از کاهش همه‌گیری شاهد تجدید حیات این بازار بودیم و تعداد مسافران مسلمان در سال 2022 به 110 میلیون، در سال 2023 به حدود 145 میلیون، در سال 2024 به 160 میلیون و در سال 2025 به حدود 180 میلیون رسیده است. پیش‌بینی می‌شود که این میزان در سال 2030 به 245 میلیون سفر افزایش یابد که هزینه تخمینی آن 235 میلیارد دلار است و نقش قابل توجهی در اقتصاد این کشورها خواهد داشت.

روند سفر گردشگران جهانی و مسلمان بر اساس منطقه

تجزیه و تحلیل ورود گردشگران جهانی به تفکیک منطقه نشان می‌دهد که همچنان اروپا با بیش از ۶۰۰ میلیون بازدیدکننده پیشتاز است و پس از آن آسیا با بیش از ۵۰۰ میلیون بازدیدکننده قرار دارد. این دو منطقه در کنار هم، بخش عمده‌ای از گردشگری جهانی را تشکیل می‌دهند.

سفرهای ورودی مسلمانان نیز پویایی منطقه‌ای متمایزی را نشان داده است. آسیا برای گردشگران مسلمان، همچنان مقصد اصلی است که این امر به دلیل نزدیکی منطقه به جمعیت‌های بزرگ مسلمان، زیرساخت‌های قوی گردشگری حلال و آگاهی روزافزون از بازار سفر مسلمانان است. حضور مقاصد کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی مانند مالزی، اندونزی، امارات متحده عربی و عربستان سعودی، به طور طبیعی آسیا را به عنوان مقصد اصلی قرار می‌دهد. در عین حال، مقاصد غیر عضو سازمان همکاری اسلامی مانند سنگاپور، ژاپن، کره جنوبی و تایلند گام‌های قابل توجهی در تأمین نیازهای مسلمانان برداشته‌اند.

مقاصد برتر در گردشگری اسلامی

شاخص جهانی سفر مسلمانان (GMTI) در سال ۲۰۲۵، پیشرفت مداوم در ارائه خدمات به مسافران مسلمان را نشان می‌دهد و افزایش قابل توجهی در میانگین امتیاز مقاصد گردشگری مشاهده می‌شود. این بهبود، تعهد روزافزون مقاصد گردشگری در سراسر جهان را برای ارائه تجربیات سفر مناسب برای مسلمانان برجسته می‌کند. مالزی با امتیاز ۷۹، که نسبت به سال ۲۰۲۴، ۳ امتیاز افزایش یافته است، جایگاه برتر خود را حفظ کرده و رهبری خود را از طریق تلاش‌های مداوم در ارائه امکانات قابل دسترس متناسب با مسافران مسلمان، مجدداً تأیید می‌کند. ترکیه، عربستان سعودی و امارات متحده عربی اکنون با کسب امتیاز ۷۸، در جایگاه دوم قرار دارند. عربستان سعودی به دلیل زیارت حج و عمره همچنان از خدمات گردشگری مذهبی خود بهره‌مند می‌شود، در حالی که ترکیه از میراث فرهنگی غنی خود که برای گردشگران مسلمان جذاب است، بهره‌مند شده است.

اندونزی در سال 2025 از جایگاه مشترک خود با مالزی در صدر جدول در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ سقوط کرده که نشان‌دهنده چشم‌انداز رقابتی فزاینده است. قطر جایگاه خود را در رتبه‌های برتر حفظ کرده و عملکرد ثابتی را در طول زمان نشان می‌دهد. عمان که پس از همه‌گیری از جمع 10 کشور برتر خارج شده بود، در سال 2025 بهبود یافته و کویت نیز به آن پیوسته که برای اولین بار از زمان امتیازات قبلی، دوباره در جمع 10 کشور برتر قرار می‌گیرد. جایگاه هفتمی مشترک ایران و اردن نیز به جایگاه نهمی تقلیل یافته است. هم سنگاپور نیز در سال 2025 از جمع 10 کشور برتر خارج شده است که نشان‌دهنده یک تغییر قابل توجه است. این تحولات نشان دهنده ماهیت پویای بازار سفر مسلمانان است، جایی که رهبران جدید در حال ظهور هستند و مقاصد دیرینه برای حفظ جذابیت خود با چالش سازگاری و نوآوری مواجه هستند.

رتبه‌بندی و تحلیل منطقه‌ای شاخص جهانی سفر مسلمانان

تحلیل عملکرد منطقه‌ای در زمینه شاخص جهانی سفر مسلمانان نشان می‌دهد که آسیای غربی و شمال آفریقا همچنان پیشرو هستند که عمدتاً به دلیل ترکیب مقاصد با اکثریت مسلمان و درک آنها از نیازهای مسلمانان از جمله کشورهایی مانند ترکیه، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC)، مصر و مراکش است. 

آسیای مرکزی به دلایلی از جمله میراث گسترده اسلامی خود در جایگاه سوم باقی مانده است. امسال، آسیای جنوبی موفق شده با آسیای جنوب شرقی، که هر دو به طور متوسط امتیاز 56 را کسب کرده‌اند برابری کند. آسیای جنوبی شامل مالدیو است که به خاطر تلاش‌های گردشگری خود مشهور شده و ایران، که یک مقصد رو به رشد است و بر فرهنگ و تاریخ غنی خود تأکید دارد. در مقابل، افزایش نسبتاً کم رشد آسیای جنوب شرقی نشان می‌دهد که برای حفظ رقابت در بازار سفر مسلمانان، تلاش‌ها و اقدامات مشترک بیشتری لازم است.

رتبه‌بندی شاخص جهانی سفر مسلمانان بر اساس دسترسی

معیار دسترسی (ACES)، دسترسی‌پذیری مقاصد را در بازار گردشگری مسلمانان ارزیابی می‌کند. افزایش مداوم میانگین امتیاز دسترسی‌پذیری در چهار سال گذشته، نشان‌دهنده روند مثبت در دسترسی‌پذیری مقاصد برای مسافران مسلمان است. با توجه به تمرکز مقاصد بر این حوزه‌ها، انتظار می‌رود دسترسی‌پذیری کلی برای مسافران مسلمان بیشتر بهبود یابد و رشد بازار جهانی گردشگری مسلمانان را تقویت کند. افزایش دسترسی‌پذیری بر مبنای سه معیار اصلی اتصال هوایی (اتصال مستقیم پروازها به بازارهای عمده خروجی مسلمان)، شرایط ویزا (ساده‌سازی و روان‌سازی فرآیندهای مربوط به دریافت ویزا و سیاست‌های مؤثر در این خصوص) و زیرساخت‌های حمل و نقل (تمرکز مداوم بر ارائه خدمات و زیرساخت‌های حمل و نقل عالی) تحلیل شده است.

در این رتبه‌بندی کشورهای امارات متحده عربی، قطر و عمان به‌ترتیب در جایگاه‌های اول تا سوم قرار دارند و کشورمان ایران نیز که سال گذشته در رتبه دهم مقاصد گردشگری مسلمانان بر اساس معیار دسترسی‌پذیری بود اکنون تنزل یافته و از جمع 10 کشور برتر در این شاخص خارج شده است.

مقاصد گردشگری مناسب برای زنان مسلمان

این معیار تصویری از چگونگی پیشرفت مناطق مختلف در راستای مناسب‌تر کردن مقاصد گردشگری کشورها را برای زنان مسلمان نشان می‌دهد.

امتیازات امسال، بینش‌های ارزشمندی در مورد پیشرفت مقاصد کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در جذب مسافران مسلمان، به ویژه زنان، ارائه می‌دهد. آسیای جنوب شرقی شامل مالزی با امتیاز ۸۳ و اندونزی با امتیاز ۷۹ پیشتاز است. این امر نشان‌دهنده تعهد قوی این کشورها به ارائه تجربیات سفر ایمن، فراگیر و مطابق با دین است. خاورمیانه نیز همچنان یک بازیگر مهم است، به طوری که ترکیه و قطر هر دو امتیاز ۸۰  را کسب کرده‌اند و در کنار آن‌ها امارات، کویت و عربستان سعودی با عملکرد بالا قرار دارند.

در میان مقاصد برتر غیر عضو سازمان همکاری اسلامی، سنگاپور جایگاه خود را به عنوان مقصد پیشرو غیر عضو سازمان همکاری اسلامی تثبیت کرده است و در مقایسه با سال 2024، افزایش اندکی به امتیاز 82 را نشان می‌دهد. این کشور به دلیل امنیت استثنایی، استقبال از جامعه چندفرهنگی و زیرساخت‌های توسعه‌یافته شناخته شده است. این ویژگی‌ها، همراه با محیطی بسیار مناسب برای مسلمانان، آن را به ویژه برای مسافران زن مسلمان، چه به صورت انفرادی و چه به صورت گروهی، راحت و امن می‌کند. پس از آن، چندین مقصد آسیایی قرار دارند که امتیازی بین 73 تا 81 کسب کرده‌اند.

ایران نیز با امتیاز ۷۶ به دلیل ترکیبی از ایمنی، مهمان‌نوازی محلی و زیرساخت‌های میراث، جایگاه قوی خود را حفظ کرده است. در این رتبه‌بندی سال قبل، ایران با کسب امتیاز 73 و به‌طور مشترک با قرقیزستان در رتبه سیزدهم مقاصد گردشگری مناسب برای زنان مسلمان قرار داشت، اما در سال 2025 از این حیث ارتقا یافته و به‌صورت مشترک با عمان در رده دهم قرار گرفته است.

تحلیل و ارزیابی شاخص‌ها در ده مقصد برتر 

نتایج مقایسه‌ای شاخص جهانی سفر مسلمانان در 153 کشور مقصد محاسبه شده که نتایج مربوط به 10 کشور برتر در جدول زیر ارائه شده است. بر این اساس مالزی (رتبه 1)، ترکیه، عربستان و امارات (رتبه 2)، اندونزی و قطر (رتبه 5)، عمان و کویت (رتبه 7) و ایران و اردن (رتبه 9)، ده مقصد برتر گردشگری اسلامی در سال 2025 بوده‌اند. این رتبه‌بندی بر اساس چهار شاخص دسترسی‌پذیری (با معیارهای اتصال هوایی، شرایط ویزا و زیرساخت‌های حمل و نقل)، ارتباطات (با معیارهای مهارت ارتباطی، بازاریابی مقصد و آگاهی از ذی‌نفعان)، محیط (با معیارهای خدمات رفاهی اولیه، ایمنی عمومی، محدودیت‌های مذهبی، پایداری، دسترسی و ورود بازدیدکنندگان) و خدمات (با معیارهای غذاخوری حلال، مکان‌های نماز، فرودگاه، میراث و تجربیات اقامتگاه) انجام شده است.

نتایج مقایسه‌ای شاخص GMTI در ایران

در این بخش نتایج مقایسه‌ای شاخص جهانی سفر مسلمانان در ایران در بازه زمانی 2015 تا 2025 ارائه شده است. بر این اساس رتبه کشورمان در شاخص GMTI در بازه زمانی 2015 تا 2025 (به جز سال 2020) به‌ترتیب عبارت از 13، 15، 11، 17، 12، 8، 7، 7، 7 و 9 بوده است. بهترین جایگاه ایران در این رده‌بندی، رتبه هفتم در سال‌های 2022، 2023 و 2024 و بدترین جایگاه ایران در این رده‌بندی مربوط به سال 2018 با رتبه هفدهم بوده است.

کلام آخر 

تحلیل مقایسه‌ای اقتصاد کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی، تجدید حیات و رشد بازار گردشگری مسلمانان، مقاصد برتر در گردشگری اسلامی، روند رتبه‌بندی شاخص جهانی سفر مسلمانان از سال 2015 تا 2025، رتبه‌بندی و تحلیل منطقه‌ای شاخص جهانی سفر مسلمانان، رتبه‌بندی شاخص جهانی سفر مسلمانان بر اساس دسترسی، مقاصد گردشگری مناسب برای زنان مسلمان و مقایسه شاخص گردشگری مقاصد برتر از مواردی است که در این نوشتار به آن اشاره و تلاش شده تا درک جامعی از صنعت سفر و گردشگری حلال ارائه کند. توجه به این موارد، فعالان این بخش را قادر می‌سازد تا از فرصت‌های بی‌شمار موجود در صنعت گردشگری مسلمانان به شیوه مطلوبی استفاده کنند.

کشورمان ایران بر اساس آمارهای ارائه شده در این گزارش از رتبه 14 در سال 2015 به رتبه 7 در سال 2023 و 2024 رسیده است، اما در سال 2025 به رتبه نهم تنزل پیدا کرده است. این مسئله نشان‌دهنده رقابت تنگاتنگ کشورها در حوزه گردشگری اسلامی و لزوم توجه به سرعت پیشرفت در این حوزه برای جانماندن از سایرین است. ایران دارای ظرفیت‌های فراوانی در حوزه گردشگری به‌ویژه گردشگری مسلمان‌پسند است که باید به نحو مطلوبی شناسایی و مورد استفاده قرار گیرند.