انسداد تنگه هرمز و شوک جدید انرژی به جهان

 حسین رضائی سوادکوهی، اندیشکده سیاست‌گذاری و مطالعات صنعت، معدن و انرژی

گسترش جنگ در خاورمیانه بار دیگر اهمیت ژئوپلیتیک انرژی را در سطح جهانی برجسته کرده است. در شرایطی که تنش‌های نظامی به مرحله‌ای رسیده که تنگه هرمز نیز با اختلال جدی یا انسداد مواجه شده، بازار جهانی انرژی با یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های چند دهه اخیر روبه‌رو شده است. این تحول نه‌تنها امنیت عرضه نفت و گاز جهان را تحت تاثیر قرار می‌دهد، بلکه پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد جهانی، به‌ویژه کشورهای واردکننده انرژی در اروپا و آسیا خواهد داشت.

تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان محسوب می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد روزانه حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت از این مسیر عبور می‌کند. علاوه‌بر نفت خام، بخش مهمی از صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) کشورهای حوزه خلیج فارس، به‌ویژه قطر، نیز از همین مسیر انجام می‌شود. به همین دلیل هرگونه اختلال در این گذرگاه راهبردی بلافاصله در بازارهای جهانی انرژی منعکس می‌شود.

اولین و فوری‌ترین پیامد این وضعیت، جهش قیمت نفت در بازارهای جهانی است. بازار انرژی به‌شدت نسبت به ریسک‌های ژئوپلیتیکی حساس است. هرچند برخی کشورها مانند عربستان سعودی و امارات تلاش کرده‌اند با ایجاد خطوط لوله جایگزین بخشی از صادرات خود را از مسیرهای دیگر منتقل کنند، اما ظرفیت این مسیرها بسیار محدودتر از حجم انتقال نفت از تنگه هرمز است و نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین آن شود.

افزایش قیمت نفت تنها پیامد این بحران نیست و بازار جهانی گاز نیز به شدت تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. قطر به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان LNG جهان بخش عمده صادرات خود را ازطریق تنگه هرمز انجام می‌دهد. لذا عرضه گاز مایع در بازار جهانی کاهش یافته و قیمت‌ها به‌سرعت در حال افزایش است. این موضوع به ویژه برای اروپا اهمیت حیاتی دارد.

اروپا در سال‌های اخیر و به‌ویژه پس از جنگ اوکراین، با یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های انرژی تاریخ خود مواجه شد. کاهش شدید واردات گاز از روسیه و حالا تهدید پوتین به توقف صادرات گاز به اروپا باعث شد کشورهای اروپایی به‌سرعت به سمت واردات LNG از بازار جهانی حرکت کنند. این تغییر ساختاری در تامین انرژی اروپا موجب شد که وابستگی این قاره به بازار جهانی LNG افزایش یابد. در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در صادرات LNG از خلیج فارس می‌تواند فشار شدیدی بر بازار گاز اروپا وارد کند.

افزایش قیمت گاز و نفت در اروپا به‌طور مستقیم بر اقتصاد این قاره تاثیر خواهد گذاشت. صنایع انرژی‌بر اروپایی که در سال‌های اخیر به دلیل افزایش قیمت انرژی با مشکلات جدی مواجه بوده‌اند، درصورت تداوم این وضعیت با فشار بیشتری روبه‌رو خواهند شد. افزایش هزینه انرژی می‌تواند موجب کاهش رقابت‌پذیری صنایع اروپایی، افزایش تورم و درنهایت کند شدن رشد اقتصادی در این منطقه شود. به بیان دیگر، بحرانی که اروپا پس از جنگ اوکراین تلاش کرده بود آن را مدیریت کند، ممکن است در قالبی جدید دوباره بازگردد.

در سطح جهانی نیز پیامدهای این بحران محدود به بازار انرژی نخواهد بود. افزایش قیمت نفت به‌طور مستقیم بر هزینه حمل‌ونقل جهانی، قیمت کالاها و نرخ تورم در بسیاری از کشورها اثر می‌گذارد. اقتصادهای درحال‌توسعه که وابستگی بیشتری به واردات انرژی دارند، بیش از سایر کشورها از این شوک آسیب خواهند دید. در چنین شرایطی، احتمال افزایش فشارهای تورمی در اقتصاد جهانی و حتی کند شدن رشد اقتصادی در برخی مناطق وجود دارد.

درعین‌حال، این بحران بار دیگر نشان می‌دهد که امنیت انرژی جهان همچنان به‌شدت به ثبات خاورمیانه وابسته است و نقش جمهوری اسلامی ایران بیشتر از هر زمان دیگر نمایان می شود. هرچند در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای تنوع‌بخشی به منابع انرژی صورت گرفته، اما واقعیت آن است که منطقه خلیج فارس همچنان یکی از مهم‌ترین مراکز تولید و صادرات انرژی در جهان باقی مانده است. به همین دلیل هرگونه بی‌ثباتی در این منطقه می‌تواند پیامدهایی فراتر از جغرافیای خاورمیانه داشته باشدو یک چالش جهانی برای امنیت انرژی محسوب می‌شود. بازارهای جهانی در چنین شرایطی با عدم قطعیت‌های جدی مواجه می‌شوند و تصمیمات سیاسی و امنیتی در منطقه می‌تواند تاثیرات عمیقی بر اقتصاد جهانی بر جای بگذارد. آنچه امروز در خلیج فارس رخ می‌دهد، مسیر تحولات اقتصادی در بسیاری از نقاط جهان را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد. تحولاتی که ایران نقش بسیار تأثیرگذاری در آن خواهد داشت.