درآمدی بر رتبهبندی اندیشکدهها در جهان
مروری بر روششناسی و شاخصگذاری ارزیابی اندیشکدهها در جهان
✍🏻 پوریا کوششیان، گروه رصد بینالملل جامعه اندیشکدهها
اندیشکده چیست؟
یک موسسه پژوهشی و مشاورهای است که بهعنوان پل میان دانش و قدرت عمل میکند. این نهادها با گردآوری نخبگان و متخصصان، به تحلیل مسائل پیچیده اجتماعی، سیاسی، نظامی، اقتصادی و امنیتی میپردازند تا راهکارهای علمی و عملیاتی برای حل بحرانها یا بهبود وضعیت موجود ارائه دهند.
برخلاف دانشگاهها که عمدتا بر تولید دانش نظری و آموزش تمرکز دارند، اندیشکدهها هدفمحور هستند و خروجی آنان شامل گزارشهای سیاستی، مقالات راهبردی و نشستهای تخصصی مستقیما برای تصمیمگیران، سیاستمداران و افکار عمومی تولید میشود تا بر روند اجرای سیاستها تاثیر بگذارند.
کارکرد، ماهیت و وابستگی اندیشکدهها
ماهیت اندیشکدهها در دنیا بسیار متنوع است؛ برخی بهعنوان دانشگاههای بدون دانشجو عمل میکنند و برخی دیگر ماهیتی کاملا حزبی و ایدئولوژیک دارند. کارکرد اصلی آنان شامل ایدهپردازی برای دولتها، پایش سیاستهای جاری، تربیت نیروی انسانی متخصص برای مناصب دولتی و فراهمسازی بستری برای گفتگو میان ذینفعان مختلف در یک موضوع خاص است.
از نظر وابستگی، اندیشکدهها به چهار دسته کلی تقسیم میشوند:
1) مستقل و غیرانتفاعی
که با بودجههای اهداکنندگان خصوصی اداره میشوند و بر بیطرفی تاکید دارند.
2) دولتی
که مستقیما ازطرف ساختارهای حاکمیتی ایجاد شده و نیازهای پژوهشی دولت را تامین میکنند.
3) دانشگاهی
که زیرمجموعه مراکز علمی معتبر هستند.
4) حزبی
که ماموریت آنان ترویج دیدگاههای یک جناح سیاسی خاص و تولید محتوا برای حمایت از برنامههای آن حزب است.
رتبهبندی جهانی
معتبرترین مرجع رتبهبندی اندیشکدهها در جهان، «برنامه اندیشکدهها و جامعه مدنی» (TTCSP) در دانشگاه پنسیلوانیا است که سالانه گزارشی تحت عنوان (Global Go To Think Tank Index) منتشر میکند. این گزارش که از آن بهعنوان «رتبهبندی اسکار اندیشکدهها» یاد میشود، هزاران موسسه در دنیا را بر اساس شاخصهایی نظیر کیفیت پژوهش، تاثیر بر سیاستگذاری، توانمندی رسانهای و اعتبار علمی ارزیابی میکند.
در این رتبهبندی، اندیشکدهها در دستههای مختلفی دستهبندی میشوند:
➖ برترینهای جهان؛
➖ برترینهای منطقهای (مانند خاورمیانه و شمال آفریقا)؛
➖ برترینهای موضوعی (مانند سیاست خارجی، اقتصاد یا محیطزیست).
در سالهای اخیر بهدلیل فوت دکتر جیمز مکگان (مدیر این برنامه)، روند انتشار منظم آن دچار تغییراتی شده است.
معرفی «تینک تنک الرت»
این مرکز (Think Tank Alert) مرکزی نوآورانه و پویا است که با دو هدف اصلی فعالیت میکند: نخست، ایجاد یک فید خبری لحظهای و بهروز از جدیدترین گزارشهای منتشر شده اندیشکدههای برجسته جهان و دوم، سنجش میزان تاثیرگذاری این نهادها ازطریق یک شاخص استنادی علمی.
این مرکز توانسته است در سالهای اخیر بهصورت ماهانه اندیشکدههای جهان را براساس معیارهای اعلامی، ارزیابی و رتبهبندی کند تا شاید جایگزینی موقت برای دانشگاه پنسیلوانیا شود.
روششناسی رتبهبندی
روششناسی این مرکز برای محاسبه امتیاز نهایی، بر ترکیب دو معیار اصلی «پیوندهای متقابل میان اندیشکدهها» و «تاثیرات علمی» استوار است:
1) پیوندهای متقابل
این شاخص براساس تحلیل بکلینکها عمل میکند؛ یعنی بررسی میشود که گزارشهای یک اندیشکده تا چه حد از جانب اندیشکدههای دیگر مورد استناد قرار گرفته است. اگر اندیشکدهای به مقالات چهار سال اخیر نهاد دیگری ارجاع دهد، امتیاز بالاتری (۰.۵ امتیاز برای هر ارجاع تا سقف مشخص) به نهاد مقصد تعلق میگیرد. این رویکرد نشاندهنده میزان اعتبار و مرجعیت یک اندیشکده در میان جوامع نخبگانی و همتایان خود است.
2) استنادات علمی
در این بخش، تاثیر اندیشکده در محیطهای آکادمیک سنجیده میشود. این کار ازطریق دو زیرشاخص انجام میگیرد: اول، «میانگین استنادی دو ساله» که مشابه ضریب تاثیر مجلات علمی است و میانگین تعداد ارجاعات به مقالات موسسه را محاسبه میکند؛ و دوم، «شاخص اچ» که نشاندهنده بهرهوری و تاثیرگذاری طولانیمدت خروجیهای علمی اندیشکده در پایگاههای داده معتبری همچون OpenAlex است.
رتبهبندی اندیشکدههای جهان در آوریل 2026
براساس بررسی و انتشار «مرکز تینک تنک الرت»، 10 اندیشکده برتر جهان تا پایان ماه آوریل 2026 عبارتند از:
1. Brookings
2. CSIS (Center for Strategic and International Studies)
3. CFR (Council on Foreign Relations)
4. Atlantic Council
5. Carnegie Endowment for International Peace
6. Wilson Center
7. IISS (International Institute for Strategic Studies)
8. RUSI
9. CEPR (Center for Economic and Policy Research)
10. Heritage Foundation
