مهار ایران؛ بازتاب محاصره زمینی ایران در گزارشات اندیشکدههای خارجی
مرور ١٠ گزارش از ٨ اندیشکده مطرح خارجی درباره محاصره زمینی ایران توسط امریکا

✍️ گروه رصد بینالملل جامعه اندیشکدهها
موقعیت ژئوپلیتیکی ایران، اتصال آن به خلیج فارس، دریای عمان، دریای کاسپین و چندین کشور همسایه، شبکهای متنوع از مسیرهای تجاری و ترانزیتی ایجاد کرده است. این تنوع، در شرایط عادی ظرفیت مهمی برای تابآوری اقتصادی و کاهش وابستگی به یک مسیر مشخص محسوب میشود؛ اما در شرایط تشدید فشار خارجی، هر یک از این مسیرها میتواند به نقطهای برای اعمال محدودیت مالی، تجاری، گمرکی یا امنیتی تبدیل شود. ازاینمنظر، بررسی محاصره زمینی مستلزم تحلیل همزمان جغرافیا، اقتصاد سیاسی، زیرساخت حملونقل و روابط ایران با کشورهای پیرامونی است.
بخشی از سیاست فشار علیه ایران از محدودسازی مستقیم صادرات نفت و حملونقل دریایی فراتر رفته و به شبکههای بانکی، شرکتهای واسطه، خدمات هوایی، حملونقل ریلی و جادهای و مبادلات با کشورهای ثالث توجه کرده است. در این چارچوب، فشار بر مسیرهای زمینی میتواند مکمل محدودیتهای دریایی باشد؛ زیرا انتقال بخشی از تجارت به خشکی، هرچند امکان تداوم مبادلات را فراهم میکند، هزینه حمل، زمان تحویل، پیچیدگی تسویه مالی و مخاطرات حقوقی فعالیت شرکتها را نیز افزایش میدهد.
مسئله صرفا بستهشدن یک گذرگاه یا اعمال تحریم علیه یک شرکت نیست، بلکه احتمال شکلگیری زنجیرهای از محدودیتهای مرتبط با یکدیگر است. اگر فشار بر بانکها، شرکتهای حملونقل، بیمهگران، تامینکنندگان قطعات و نهادهای واسطه همزمان شود، حتی مسیرهای جغرافیایی باز نیز ممکن است از نظر اقتصادی کماستفاده یا پرهزینه شوند. بنابراین، مفهوم محاصره زمینی در این گزارش بیشتر به محدودسازی کارکرد اقتصادی مسیرها اشاره دارد تا انسداد فیزیکی مرزها؛ تمایزی که برای ارزیابی دقیق تهدید و پرهیز از برآوردهای اغراقآمیز ضروری است.
اهمیت این موضوع با توجه به نقش کشورهای پیرامونی در تجارت ایران افزایش مییابد. ترکیه، عراق و اقلیم کردستان عراق، پاکستان، ارمنستان، جمهوریآذربایجان، ترکمنستان، روسیه و شبکههای متصل به آسیایمرکزی، هر یک بهنحوی در دسترسی ایران به بازارها، کالاها یا مسیرهای جایگزین نقش دارند. بااینحال، ظرفیت و جهتگیری این کشورها یکسان نیست و تصمیمهای آنان ممکن است از ملاحظات امنیتی، منافع تجاری، مقررات داخلی، فشارهای خارجی یا اختلافات دوجانبه تاثیر بپذیرد. ازاینرو، تحلیل محاصره زمینی باید تفاوت میان تصمیم مستقل همسایگان و فشار منتسب به آمریکا را حفظ کند.
تحریمهای ثانویه یکی از ابزارهای محوری در این معادله به شمار میروند. این تحریمها میتوانند شرکتها و موسسات مالی غیرامریکایی را در معرض خطر محرومیت از بازار امریکا، محدودیت دسترسی به نظام مالی بینالمللی یا هزینههای حقوقی قرار دهند. درنتیجه، حتی بدون صدور دستور رسمی برای بستن مرز، بازیگران اقتصادی ممکن است همکاری با ایران را کاهش دهند یا متوقف کنند. از منظر راهبردی، این سازوکار میتواند آثار محدودکنندهای مشابه برخی پیامدهای انسداد تجاری ایجاد کند، هرچند از نظر حقوقی، عملیاتی و جغرافیایی با بستهشدن فیزیکی گذرگاهها متفاوت است.
بر اساس گزارشها و یادداشتهای مورد بررسی نویسندگان و کارشناسان آمریکایی-صهیونیستی در اندیشکدهها با تمرکز بر محاصره احتمالی زمینی ایران، تحلیل محتوای این گزارشها عبارتند از:
- لایهبندی ابزارهای فشار اقتصادی؛
- گذار از محاصره دریایی به محدودسازی خشکی؛
- ترکیه بهعنوان گره تجاری و مالی؛
- عراق و اقلیم کردستان بهمثابه حلقههای حساس؛
- پاکستان و آسیبپذیری تجارت مرزی؛
- قفقاز و اهمیت مسیر ارمنستان؛
- روسیه، دریای کاسپین و کریدور شمال–جنوب؛
- تحریمهای ثانویه و اثر بازدارندگی بر شرکتهای خارجی؛
- فشار بر شبکه ریلی و تامین صنعتی؛
- پیامدهای اجتماعی و اقتصادی در مناطق مرزی؛
- جنگ روایتها و مسئله راستیآزمایی؛
- ارزیابی ظرفیت و محدودیت راهبرد محاصره زمینی.
پینوشت: این گزارش حاصل رصد، ترجمه و بررسی ١٠ مقاله، یادداشت، گزارش و محتوای تحلیلی از ٨ اندیشکده و مرکز مطالعاتی خارجی درباره محاصره زمینی ایران توسط امریکا است.



