وقف، پیشران بخش سوم اقتصاد در تمدن اسلامی

نهاد وقف چگونه توانسته در طول تاریخ، شکست بازار و دولت را جبران کرده و به عنوان الگویی پایدار برای مردمی‌سازی خدمات عمومی عمل کند؟ چالش‌های امروز موقوفات در ایران چیست و چه راهکارهایی برای احیای این نهاد مردمی وجود دارد؟

دکتر مرتضی درخشان، استاد دانشگاه و مولف کتاب «اقتصاد وقف و امور خیریه»، در این گفت‌وگو به بررسی جایگاه وقف در تمدن اسلامی-ایرانی و نقش آن در مردمی‌سازی اقتصاد پرداخته است. درخشان با مدرک دکتری علوم اقتصادی (گرایش پولی و توسعه) از دانشگاه اصفهان، وقف را به‌عنوان «بخش سوم» اقتصاد معرفی می‌کند؛ نهادی که قرن‌ها پیش از شکل‌گیری نظریه‌های مدرن، در جامعه اسلامی برای جبران ناکارآمدی‌های دولت و بازار به کار گرفته می‌شد. وی با مرور تجربه تاریخی وقف در ایران و جهان، به کارکردهای این نهاد در توسعه شهری، ایجاد سرمایه اجتماعی، تمرکززدایی از دولت و پایداری مالی بلندمدت اشاره می‌کند. درعین‌حال، ضمن بررسی چالش‌های امروز موقوفات ایران مانند بهره‌وری پایین، مدیریت غیرحرفه‌ای و عدم تطابق کاربری‌ها با نیازهای روز؛ راهکارهایی مانند مدیریت نوین، شفافیت و سامانه‌سازی اطلاعات موقوفات را پیشنهاد می‌دهد.

چیستی وقف؛ نهادی فراتر از یک عمل خیرخواهانه

دکتر درخشان، برای شروع بفرمایید وقف ازمنظر علمی-اقتصادی چه جایگاهی دارد و چرا آن را به‌عنوان «بخش سوم» اقتصاد می‌شناسیم؟

در نگاه علمی اقتصاد، ما معمولا سه بخش داریم: بخش دولتی، بخش خصوصی (بازار) و بخش سوم که شامل نهادهای غیرانتفاعی، خیریه و وقف است. در ادبیات اقتصادی جدید، وقتی بازار دچار شکست می‌شود (مثلا در تامین کالاهای عمومی، عدالت اجتماعی، آموزش عمومی و…) دولت وارد می‌شود. اما وقتی دولت هم دچار ناکارآمدی یا شکست می‌شود، اینجاست که «بخش سوم» یا نهادهای وقف و غیرانتفاعی نقش‌آفرینی می‌کنند. نکته مهم این است که در تمدن اسلامی، نهاد وقف قرن‌ها پیش از شکل‌گیری نظریه‌های مدرن «بخش سوم» وجود داشته است. یعنی جامعه اسلامی خیلی زودتر به این سازوکار نهادی رسیده بود. وقف یک نهاد اقتصادی است، نه صرفا یک عمل خیرخواهانه؛ بخش سوم اقتصاد است که شکست بازار و دولت را جبران می‌کند.

اثرات وقف در تمدن اسلامی

اثرات وقف در تمدن اسلامی چه بوده است؟

وقف در تمدن اسلامی کارکردهای متعددی داشته که می‌توان آن‌ها را در چند محور اصلی دسته‌بندی کرد:

یکم. جبران شکست دولت و بازار:  وقف بسیاری از خدمات عمومی را تامین می‌کرد؛ ازجمله آموزش، بهداشت، زیرساخت‌های شهری، حمایت از فقرا، کاروانسراها، راه‌ها، آب‌رسانی و قنوات. در بسیاری از شهرهای اسلامی، مدارس، بیمارستان‌ها و حتی کتابخانه‌ها با وقف اداره می‌شدند.

دوم. ایجاد سرمایه اجتماعی و اعتماد:  وقف باعث تقویت اعتماد میان شهروندان می‌شد. افراد احساس می‌کردند در ساختن جامعه شریکند. این مشارکت داوطلبانه، شبکه‌های اجتماعی و همبستگی را تقویت می‌کرد. در ادبیات توسعه امروز، به این مفهوم «سرمایه اجتماعی» گفته می‌شود.

سوم. پایداری مالی بلندمدت:  وقف یک نهاد پایدار است؛ دارایی اصلی حفظ می‌شود و منافع آن مصرف می‌شود. این ویژگی باعث ثبات در ارائه خدمات عمومی می‌شود.

چهارم. تمرکززدایی از دولت:  در تمدن اسلامی، بسیاری از امور اجتماعی توسط مردم و موقوفات اداره می‌شد. این یعنی وابستگی کمتر جامعه به حکومت مرکزی.

اثرات وقف در ایران

ایران چه تجربه‌ای در زمینه وقف دارد؟

ایران یکی از گسترده‌ترین نظام‌های وقف را در تاریخ اسلامی داشته است. اثرات این نهاد در ایران را می‌توان در سه حوزه اصلی مشاهده کرد:

یکم. توسعه شهری: بخش زیادی از مدارس، مساجد، بازارها، آب‌انبارها و کاروانسراها ازطریق وقف ساخته شده‌اند. این بناها نه‌تنها کارکرد مذهبی، بلکه کارکرد اجتماعی و اقتصادی داشته‌اند.

دوم. شکل‌گیری اقتصاد محلی پایدار: در بسیاری از مناطق، زمین‌های کشاورزی وقفی بودند و درآمدشان صرف آموزش، خدمات اجتماعی یا امور مذهبی می‌شد. این امر به پایداری اقتصاد محلی کمک می‌کرد.

سوم. تقویت عدالت اجتماعی: وقف امکان بازتوزیع ثروت را فراهم می‌کرد بدون اینکه الزاما دولت مالیات سنگین وضع کند. این یک سازوکار مردمی برای کاهش نابرابری بود.

نگاه تطبیقی؛ آیا وقف فقط مخصوص کشورهای اسلامی است؟

آیا نهاد وقف منحصر به جوامع اسلامی است یا نمونه‌های مشابه در جهان وجود دارد؟

خیر، در سراسر دنیا ساختارهایی مشابه وقف وجود دارد، حتی اگر نامش وقف نباشد. نمونه‌های جهانی شامل بنیادهای خیریه (Foundations)، اندوومنت‌های دانشگاهی (Endowments) و تراست‌های عمومی هستند. برای مثال، کتابخانه و بخش‌های بزرگی از دانشگاه‌هایی مانند هاروارد از محل اندوومنت‌های وقفی اداره می‌شوند. بسیاری از دانشگاه‌های امریکا با کمک سرمایه‌های وقفی تاسیس شده‌اند. طبق برخی آمارها، سهم بخش خیریه و غیرانتفاعی در اقتصاد امریکا حدود ۶ تا ۷ درصد تولید ناخالص داخلی است؛ رقمی که بسیار بزرگ و اثرگذار است.

چالش‌های امروز موقوفات در ایران

با این سابقه تاریخی قوی، امروز چه چالش‌هایی در حوزه وقف در ایران داریم؟

متاسفانه با وجود سابقه تاریخی قوی، امروز با چالش‌های جدی در این حوزه مواجهیم:

یکم. بهره‌وری پایین: بخش قابل توجهی از موقوفات بهره‌وری اقتصادی پایینی دارند. برآوردهایی وجود دارد که نشان می‌دهد درصد قابل توجهی از موقوفات کشور به‌طور کامل بهره‌برداری نمی‌شوند.

دوم. مدیریت غیرحرفه‌ای: مدیریت حرفه‌ای و اقتصادی در همه موارد وجود ندارد. ما مکان‌سنجی، استعدادسنجی و ظرفیت‌سنجی دقیقی برای موقوفات نداریم.

سوم. عدم تطابق کاربری‌ها با نیازهای روز:  بخش بزرگی از موقوفات درگیر کاربری‌های قدیمی هستند؛ کاربری‌هایی که امروز دیگر قابلیت و توجیه اقتصادی و شهری خود را از دست داده‌اند و بعضا هم به‌دلیل فرسودگی تخریب شده‌اند، اما کاربری آن‌ها تغییر پیدا نکرده است.

چهارم. پراکندگی و فقدان سامانه جامع:  طبق آماری که تا حدود سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ مطرح شده، حدود یک میلیون و چهارصد هزار موقوفه در کشور وجود داشته است. مثلا یک مسجد ممکن است سه مغازه هم داشته باشد که در مجموع چهار موقوفه محسوب می‌شود. این حجم عظیم از موقوفات چگونه باید مدیریت شود؟

وقتی وقف را صرفا یک عمل فردی و عبادی بدانیم، تبدیل آن به یک ساختار و نظام کارآمد مدیریتی دشوار می‌شود. اما اگر آن را در قالب یک ساختار منسجم ببینیم، امکان بهره‌برداری موثرتر فراهم می‌شود.

راهکارهای پیشنهادی برای احیای نهاد وقف

با این چالش‌ها، چه راهکارهایی برای احیای نهاد وقف و بهره‌گیری از آن در مردمی‌سازی اقتصاد پیشنهاد می‌کنید؟

چند راهکار اساسی وجود دارد:

یکم. مدیریت حرفه‌ای موقوفات:  نیاز به نهاد تخصصی با نگاه اقتصادی-اجتماعی داریم. عملکرد موقوفاتی که در اختیار برخی مجموعه‌هاست، به‌طور میانگین بسیار کارآمدتر و اثرگذارتر از موقوفاتی است که در اختیار برخی نهادهای دیگر قرار دارد. باید از تجارب موفق الگوبرداری کنیم.

دوم. شفافیت و اعتمادسازی:  وقف زمانی رشد می‌کند که مردم اعتماد داشته باشند. شفافیت در عملکرد متولیان موقوفات می‌تواند این اعتماد را تقویت کند.

سوم. بهره‌وری اقتصادی: باید دارایی‌های راکد را به دارایی‌های مولد تبدیل کنیم. بسیاری از موقوفات با کاربری‌های قدیمی، امروز دیگر کارآیی ندارند و باید با حفظ نیت واقف، تغییر کاربری منطقی و موثر برای آن‌ها تعریف کرد.

چهارم. پیوند وقف با نیازهای جدید جامعه: مثل فناوری، آموزش مهارتی، اشتغال و محیط زیست. باید نیازهای روز جامعه را شناسایی و موقوفات را به‌سمت این نیازها هدایت کنیم.

پنجم. طراحی سامانه جامع اطلاعات موقوفات: اگر یک سامانه جامع از اطلاعات موقوفات، همراه با نیات واقفان، وضعیت فعلی املاک و نیازهای شهری طراحی شود و در کنار آن یک سامانه استخراج نیازهای شهری نیز وجود داشته باشد، با تطبیق این دو می‌توان فهمید که کدام موقوفات بیکار یا کم‌بازده هستند و چگونه می‌توان با حفظ نیت واقف، تغییر کاربری منطقی و موثر برای آن‌ها تعریف کرد.

به‌عنوان نمونه، هر شهر به مناطق مختلف تقسیم می‌شود و هر منطقه شبکه مدیریتی خود را خواهد داشت. می‌توان با ایجاد یک سامانه یکپارچه، این ظرفیت‌ها را شناسایی و فعال کرد.

جمع‌بندی

جمع‌بندی شما از این مباحث چیست؟

وقف یک نهاد اقتصادی است، نه صرفا یک عمل خیرخواهانه. بخش سوم اقتصاد است که شکست بازار و دولت را جبران می‌کند. در تمدن اسلامی نقش تمدنی داشته است و در جهان امروز هم با نام‌های دیگر فعال است. اگر به‌درستی مدیریت شود، می‌تواند موتور توسعه اجتماعی و اقتصادی باشد. اما امروز با چالش‌هایی مانند بهره‌وری پایین، مدیریت غیرحرفه‌ای، عدم تطابق کاربری‌ها با نیازهای روز و فقدان سامانه جامع مواجهیم. راهکارهایی مانند مدیریت حرفه‌ای، شفافیت، بهره‌وری اقتصادی، پیوند با نیازهای جدید و طراحی سامانه جامع اطلاعات می‌تواند این نهاد ارزشمند را احیا کند. اگر بتوانیم این کار را انجام دهیم، می‌توانیم از ظرفیت عظیم وقف برای مردمی‌سازی اقتصاد و تأمین خدمات عمومی بهره ببریم، همان‌طور که در گذشته این کار را می‌کردیم.