اندیشکده‌ها از یک محفل اندیشکده‌ای چه انتظاری دارند؟
گزارش سی‌امین نشست «عصرانه اندیشگاهی» در خانه اندیشه‌ورزان
به گزارش گروه خبر جامعه اندیشکده‌ها؛ سی‌امین عصرانه اندیشگاهی با محوریت بررسی انتظارات اندیشکده‌ها از این محفل و ترسیم افق همکاری‌های مشترک، سه‌شنبه 28 مهر 1405 به‌همت بنیاد توسعه فردا در خانه اندیشه‌ورزان برگزار شد. در این نشست، نمایندگان اندیشکده‌ها و فعالان زیست‌بوم اندیشه‌ورزی، دیدگاه‌های خود را درباره ضرورت شبکه‌سازی، پیگیری مسائل مشترک، تعامل با نهادهای تصمیم‌گیر و چگونگی استمرار عصرانه‌های اندیشگاهی مطرح کردند.
مقدمه
اندیشکده‌ها برای ایفای نقش مؤثر در فرایند سیاستگذاری، علاوه بر دانش تخصصی و توان کارشناسی، به ارتباطات پایدار، هویت حرفه‌ای مشترک و امکان تعامل با سایر بازیگران این عرصه نیاز دارند. در چنین بستری، گردهمایی‌های درون‌اکوسیستمی می‌توانند فرصتی برای شناخت متقابل، هم‌افزایی ظرفیت‌ها و پیگیری مسائل مشترک فراهم کنند؛ فرصتی که کارکرد آن، فراتر از برگزاری یک نشست یا تبادل نظرهای مقطعی است.
سی‌امین نشست «عصرانه اندیشگاهی» در خانه اندیشه‌ورزان با همین نگاه برگزار شد؛ نشستی برای گفت‌وگو درباره انتظارات اندیشکده‌ها از این محفل، بررسی مسیر پیش‌روی آن و روشن‌کردن نقش احتمالی‌اش در تقویت ارتباط میان مجموعه‌های اندیشه‌ورز. حاضران در این نشست، از ضرورت توجه به مسائل مشترک حرفه‌ای و حقوقی تا شکل‌گیری شبکه همکاری، تعامل با تصمیم‌گیران، ارتباط با نسل جوان و گسترش افق‌های فکری اندیشکده‌ها را مطرح کردند.
آنچه در ادامه می‌آید، گزارشی از دیدگاه‌های مطرح‌شده در این نشست است؛ دیدگاه‌هایی که در کنار تفاوت‌ها، بر یک نکته مشترک تأکید داشتند: عصرانه اندیشگاهی زمانی می‌تواند به بستری مؤثر برای زیست جمعی اندیشکده‌ها تبدیل شود که اهداف آن روشن باشد و خود اندیشکده‌ها نیز در شکل‌دادن به مسیر و شیوه فعالیتش نقش داشته باشند.
مازیار عطاری، مدیر بنیاد توسعه فردا
ضرورت سامان‌دهی عصرانه‌ها با مشارکت اندیشکده‌ها
مازیار عطاری، دبیر نشست، با اشاره به برگزاری نزدیک به سی دوره از عصرانه اندیشگاهی، بر ضرورت بازاندیشی در مسیر ادامه این جلسات تأکید کرد. به گفته او، استمرار این گردهمایی‌ها فرصتی فراهم کرده است تا زمینه‌های لازم برای شکل‌گیری چارچوبی مستقل و خودسامان‌ده برای آینده آن‌ها بررسی شود؛ چارچوبی که در طراحی و پیشبرد آن، خود اندیشکده‌ها نقش محوری داشته باشند.
او همچنین با اشاره به موضوع تنظیم‌گری اندیشکده‌های غیردولتی و پیش‌نویس ضوابط مرتبط با آن، بر ضرورت مشارکت فعال اندیشکده‌ها در فرایند تدوین و اصلاح مقررات تأکید کرد. از این منظر، قواعد و ضوابط باید با شناخت واقعیت فعالیت اندیشکده‌ها و توجه به پیامدهای اجرایی آن‌ها شکل بگیرند؛ نه آنکه با محدودیت‌های پیشینی، امکان فعالیت و ابتکار عمل این مجموعه‌ها را کاهش دهند.
عباس صفایی‌مهر، اندیشگاه روایت ایرانی:
شکل‌گیری هویت مشترک و تقویت جایگاه اندیشکده‌ها
صفایی‌مهر با اشاره به گسترش فعالیت اندیشکده‌ها، مسئله هویت و جایگاه نهادی آن‌ها را یکی از چالش‌های مهم این حوزه دانست. از نظر او، با وجود رشد کمی مجموعه‌های فعال، همچنان درباره جایگاه حقوقی و نقش اندیشکده‌ها در نظام سیاستگذاری ابهام‌هایی وجود دارد؛ مسئله‌ای که ضرورت گفت‌وگویی بلندمدت درباره موقعیت و آینده این نهادها را برجسته می‌کند.
او شکل‌گیری هویتی مشترک میان اندیشکده‌ها را یکی از کارکردهای بالقوه عصرانه اندیشگاهی دانست و پیشنهاد کرد این محفل بتواند زمینه معرفی بهتر ظرفیت‌های اندیشکده‌ها و تقویت ارتباط آن‌ها با بازیگران اثرگذار را فراهم کند. برگزاری جایزه‌ای در حوزه سیاستگذاری، بهره‌گیری از ارتباطات موجود با مسئولان اجرایی و نمایندگان مجلس و استفاده از ظرفیت رسانه‌ها برای معرفی توانمندی‌های اندیشکده‌ها، از جمله پیشنهادهای او بود.
در این نگاه، عصرانه اندیشگاهی می‌تواند به بستری برای دیده‌شدن ظرفیت‌های پراکنده و شکل‌گیری تصویری روشن‌تر از توان تخصصی اندیشکده‌ها در سطح عمومی و نزد نهادهای تصمیم‌گیر تبدیل شود.
احسان آهن، خبرنگار:
پیوند فعال‌تر اندیشکده‌ها با رسانه‌ها و علاقه‌مندان
احسان آهن با تأکید بر اهمیت ارتباط میان اندیشکده‌ها و فضای عمومی، پیشنهاد کرد دامنه مشارکت در عصرانه‌های اندیشگاهی به مدیران و مسئولان رسمی این مجموعه‌ها محدود نماند. به اعتقاد او، پژوهشگران، روزنامه‌نگاران و افرادی که به فعالیت اندیشکده‌ای علاقه‌مندند نیز می‌توانند در این جلسات حضور داشته باشند و به غنای گفت‌وگوها کمک کنند.
او همچنین بر تقویت همکاری با رسانه‌ها تأکید کرد. پوشش رسانه‌ای نشست‌ها و ثبت و انتشار محتوای گفت‌وگوها، از جمله پیاده‌سازی مباحث مطرح‌شده، می‌تواند به افزایش دسترسی به تجربه‌ها و دیدگاه‌های اندیشکده‌ها کمک کند. از این منظر، ارزش نشست‌ها تنها به گفت‌وگوی حاضران محدود نیست؛ بلکه انتقال محتوای آن‌ها به مخاطبان گسترده‌تر نیز بخشی از کارکرد این محفل به شمار می‌رود.
مهرآفرین موسی‌پور، نماینده اندیشکده افرا:
ارتباط با دانشگاه و نسل جوان
مهرآفرین موسی‌پور با تأکید بر ضرورت گسترش ارتباط اندیشکده‌ها با محیط‌های علمی، بر ظرفیت دانشجویان علوم انسانی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی برای مشارکت در فعالیت‌های اندیشه‌ورزانه تأکید کرد.
از نظر او، دانشگاه‌ها و نسل جوان می‌توانند منابع مهمی برای شناسایی ایده‌های تازه، پرداختن به مسائل کمتر دیده‌شده و تربیت نیروهای علاقه‌مند به فعالیت اندیشکده‌ای باشند. ایجاد پیوند میان دانشجویان و اندیشکده‌ها، علاوه بر فراهم‌کردن فرصت آشنایی نسل جوان با مسائل واقعی سیاستگذاری، می‌تواند زمینه طرح موضوعات پژوهشی جدید و استفاده از توان علمی دانشگاه‌ها را نیز فراهم کند.
بر این اساس، عصرانه اندیشگاهی می‌تواند یکی از مسیرهای ارتباطی میان اندیشکده‌ها، دانشگاه‌ها و نیروهای جوان باشد؛ مسیری که در آن، ارتباط با نسل جدید به حضوری تشریفاتی محدود نشود و به همکاری علمی و تعریف مسائل مشترک بینجامد.
علی حاج‌مرادی، نماینده مؤسسه شناختیک:
مشارکت در تدوین ضوابط و توجه به پیامدهای آن‌ها
حاج‌مرادی با اشاره به موضوع ضوابط و مقررات مرتبط با فعالیت اندیشکده‌ها، بر ضرورت دسترسی مجموعه‌های فعال به پیش‌نویس ضوابط و فراهم‌شدن امکان بررسی و گفت‌وگو درباره آن‌ها تأکید کرد.
از نظر او، مقرراتی که بدون شناخت کافی از واقعیت‌های فعالیت اندیشکده‌ها تدوین شوند، ممکن است ناخواسته به محدودشدن فعالیت این مجموعه‌ها بینجامند. بنابراین، مشارکت اندیشکده‌ها در فرایند بررسی و اصلاح ضوابط و توجه به آثار عملی آن‌ها، پیش از نهایی‌شدن، اهمیت ویژه‌ای دارد.
این دیدگاه، یکی از کارکردهای احتمالی عصرانه اندیشگاهی را ایجاد فرصتی برای طرح مسائل مشترک حرفه‌ای و حقوقی می‌داند؛ فرصتی که می‌تواند زمینه انتقال تجربه‌های متنوع اندیشکده‌ها و شکل‌گیری موضعی آگاهانه‌تر درباره مسائل مشترک را فراهم کند.
محمد فرهمند، مدیر اندیشگاه روایت ایرانی:
گسترش افق فعالیت اندیشکده‌ها به فرهنگ، هنر و ادبیات
فرهمند با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد فرهنگی و تمدنی فعالیت اندیشکده‌ها، بر این نکته تأکید کرد که فعالیت اندیشه‌ورزانه نباید صرفاً به تولید گزارش‌های کارشناسی یا بررسی مسائل روز محدود بماند.
او ظرفیت‌هایی همچون هنر، ادبیات، شعر، موسیقی و زبان فارسی را برای گسترش افق فکری اندیشکده‌ها مورد توجه قرار داد. در این نگاه، میراث ادبی و فرهنگی ایران می‌تواند در فهم مسائل حکمرانی و صورت‌بندی ایده‌های سیاستی نیز نقش داشته باشد. توجه به زبان و فرهنگ، همچنین می‌تواند زمینه‌ای برای پیوند میان دانش تخصصی، تجربه تاریخی و شیوه‌های مختلف اندیشیدن درباره مسائل عمومی فراهم کند.
بر این اساس، اندیشکده‌ها می‌توانند در کنار پاسخ‌گویی به مسائل جاری، در شکل‌گیری افق‌های فکری گسترده‌تر و تولید ارزش فرهنگی و فکری نیز سهم داشته باشند.
مصطفی اکبری، مدیر اندیشکده سیاستگذاری امیرکبیر:
تفکیک کارکردهای عصرانه و تعریف خروجی مشخص
در این بخش از نشست، بر ضرورت تفکیک میان چند کارکرد متفاوت در فعالیت‌های جمعی اندیشکده‌ها تأکید شد: پیگیری مسائل حرفه‌ای و صنفی، همکاری تخصصی پیرامون موضوعات مشخص و شبکه‌سازی میان مجموعه‌های فعال.
از این منظر، همه این کارکردها لزوماً به یک نوع جلسه یا شیوه تعامل نیاز ندارند. نشست‌هایی که با هدف حل مسائل مشترک حرفه‌ای برگزار می‌شوند، باید با جلساتی که به بررسی یک موضوع تخصصی یا شکل‌دادن به همکاری میان چند اندیشکده اختصاص دارند، تفاوت داشته باشند.
همچنین، تعامل با تصمیم‌گیران باید هدفمند و متناسب با موضوع هر نشست طراحی شود. دعوت از افراد مرتبط با مسئله، از جمله کارشناسان و متخصصان حوزه مربوط، می‌تواند اثربخشی گفت‌وگوها را افزایش دهد؛ به‌جای آنکه حضور در جلسات همواره به مدیران و مسئولان اندیشکده‌ها محدود بماند.
نکته دیگر، ضرورت روشن‌بودن خروجی نشست‌ها بود. تعیین هدف مشخص برای هر جلسه و تعریف نتیجه‌ای که قرار است از آن حاصل شود، می‌تواند به افزایش اثربخشی عصرانه‌ها و تبدیل گفت‌وگوها به مسیرهای عملی همکاری کمک کند.
آقای محمد ابوالفتحی، نماینده اندیشکده اقتصاد مقاومتی:
توجه به مسائل مشترک حرفه‌ای و طراحی نشست‌های موضوع‌محور
نماینده اندیشکده اقتصاد مقاومتی نیز بر اهمیت رسیدگی به مسائل مشترک میان اندیشکده‌ها تأکید کرد؛ مسائلی که نمونه آن‌ها را می‌توان در موضوعات حقوقی و حرفه‌ای، از جمله بررسی پیش‌نویس ضوابط فعالیت اندیشکده‌ها، مشاهده کرد.
در کنار این مسائل مشترک، فعالیت‌های تخصصی نیازمند طراحی و سازمان‌دهی متفاوتی هستند. از این رو، پیشنهاد شد میان نشست‌های مرتبط با مسائل حرفه‌ای و مشترک اندیشکده‌ها و جلساتی که با هدف بررسی موضوعات تخصصی برگزار می‌شوند، تمایز روشنی وجود داشته باشد.
در چنین چارچوبی، نشست‌های موضوع‌محور می‌توانند با توجه به مسئله مورد بحث و تخصص‌های مورد نیاز طراحی شوند تا امکان گفت‌وگوی عمیق‌تر و همکاری مؤثرتر میان مجموعه‌های مرتبط فراهم شود.
فاطمه سادات رحمتی، مدیر اندیشگاه تدبیر و توسعه شهری مهاد:
نقشه راه مشترک و تقسیم کار میان اندیشکده‌ها
رحمتی با تأکید بر کارکرد شبکه‌ای عصرانه اندیشگاهی، آن را فرصتی برای شناخت بهتر ظرفیت‌های یکدیگر، شکل‌گیری روابط کاری و زمینه‌سازی برای همکاری‌های مشترک دانست.
از نظر او، تحقق این ظرفیت نیازمند نگاهی بلندمدت است. تدوین نقشه راه چندساله برای فعالیت‌های مشترک می‌تواند به روشن‌شدن اهداف، اولویت‌ها و مسیر پیش‌روی این محفل کمک کند. همچنین، شناسایی مسائل و اولویت‌های ملی و مشخص‌کردن نقش هر اندیشکده در مواجهه با آن‌ها می‌تواند زمینه تقسیم کار مؤثرتر را فراهم آورد.
در این چارچوب، شناخت حوزه‌های فعالیت مجموعه‌ها، شناسایی ظرفیت‌های مکمل، توجه به هم‌پوشانی‌ها و تشخیص خلأهای موجود در فعالیت اندیشکده‌ای کشور، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش هم‌افزایی و پرهیز از فعالیت‌های موازی کمک کند.
دکتر حسام‌الدین حائری‌زاده، اندیشکده یقین:
اعتماد و اشتراک منافع، مقدم بر ساختار رسمی
دکتر حائری‌زاده با تأکید بر اهمیت اعتماد متقابل، شکل‌گیری ارتباطات پایدار و شناسایی منافع مشترک را از مقدمات ضروری برای هرگونه همکاری میان اندیشکده‌ها دانست. از این منظر، ایجاد ساختارهای رسمی، بدون شکل‌گیری شناخت و اعتماد کافی میان مجموعه‌ها، به‌تنهایی نمی‌تواند به همکاری مؤثر منجر شود.
او همچنین بر ضرورت روشن‌شدن هدف اصلی عصرانه اندیشگاهی تأکید کرد: آیا این محفل قرار است مسائل حرفه‌ای و مشترک اندیشکده‌ها را پیگیری کند، به حل مسائل ملی بپردازد یا زمینه گفت‌وگو میان مجموعه‌های همسو از نظر فکری را فراهم کند؟ پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند مسیر و شیوه فعالیت نشست‌ها را روشن‌تر سازد.
از نظر او، حفظ فضای غیررسمی، انسانی و منعطف عصرانه‌ها اهمیت دارد. اندیشکده‌ها از نظر ظرفیت، تجربه و توان اجرایی یکسان نیستند؛ بنابراین، سازوکار همکاری باید به‌گونه‌ای طراحی شود که تفاوت توانمندی‌ها را به رسمیت بشناسد و امکان مشارکت متناسب با ظرفیت هر مجموعه را فراهم کند.
تأکید بر نقش زبان و میراث فرهنگی در شکل‌دهی به اندیشه
در بخش پایانی نشست نیز بر نقش زبان در شکل‌گیری اندیشه و اهمیت توجه به میراث فرهنگی و هنری ایران تأکید شد. در این دیدگاه، زبان صرفاً ابزار انتقال مفاهیم نیست، بلکه در چگونگی صورت‌بندی مسائل و شکل‌گیری افق‌های فکری نیز اثرگذار است.
با اشاره به تجربه تاریخی ایران در حوزه فرهنگ و هنر، بر این نکته تأکید شد که اندیشکده‌ها می‌توانند فراتر از تولید گزارش و پاسخ‌گویی به مسائل جاری حرکت کنند و در تولید ارزش فکری و فرهنگی و تقویت ظرفیت اندیشه‌ورزی در جامعه نیز نقش داشته باشند.
این نگاه، افق فعالیت اندیشکده‌ها را به حوزه‌ای گسترده‌تر از حل مسائل کوتاه‌مدت سیاستی پیوند می‌دهد؛ حوزه‌ای که در آن، اندیشه‌ورزی می‌تواند با زبان، فرهنگ، تجربه تاریخی و پرسش‌های بنیادین درباره آینده جامعه ارتباط برقرار کند.
عصرانه اندیشگاهی؛ از گردهمایی دوره‌ای تا بستری برای همکاری پایدار
دیدگاه‌های مطرح‌شده در سی‌امین نشست عصرانه اندیشگاهی نشان می‌دهد که انتظار اندیشکده‌ها از چنین محفلی، به یک کارکرد واحد محدود نمی‌شود. بخشی از این انتظارات به مسائل مشترک حرفه‌ای و حقوقی مربوط است؛ بخشی دیگر بر شبکه‌سازی، شناخت ظرفیت‌ها و شکل‌گیری همکاری‌های تخصصی تمرکز دارد. تعامل هدفمند با تصمیم‌گیران و رسانه‌ها، ارتباط با دانشگاه‌ها و نسل جوان و توجه به ابعاد فرهنگی و تمدنی اندیشه‌ورزی نیز از دیگر محورهای مطرح‌شده در این گفت‌وگوهاست.
این تنوع انتظارات، ضرورت تعیین هدف و کارکردهای عصرانه اندیشگاهی را برجسته می‌کند. تفکیک میان نشست‌های حرفه‌ای، موضوعی و شبکه‌ای، تعریف خروجی برای هر جلسه، طراحی نقشه راه بلندمدت و فراهم‌کردن امکان مشارکت خود اندیشکده‌ها در تعیین مسیر آینده، می‌تواند به روشن‌ترشدن جایگاه این محفل کمک کند.
در نهایت، به نظر می‌رسد ارزش عصرانه اندیشگاهی بیش از آنکه به شکل رسمی یا غیررسمی آن وابسته باشد، به توانایی‌اش در ایجاد اعتماد، تقویت ارتباطات و فراهم‌کردن زمینه همکاری‌های واقعی میان اندیشکده‌ها بستگی دارد. چنین محفل‌هایی زمانی می‌توانند به بخشی مؤثر از زیست‌بوم اندیشه‌ورزی کشور تبدیل شوند که گفت‌وگو در آن‌ها به شناخت متقابل، شناخت به همکاری و همکاری به نتایج ملموس و پایدار بینجامد.
اندیشکده‌های حاضر در نشست
در سی‌امین نشست عصرانه اندیشگاهی، نمایندگانی از مجموعه‌های زیر حضور داشتند:
- اندیشکده سرا
- اندیشکده افرا
- اندیشکده اقامه عدل
- اندیشکده اقتصاد مقاومتی
- اندیشکده سجا
- اندیشکده سیاستگذاری امیرکبیر
- اندیشکده صدر اعظم
- اندیشکده قرار
- اندیشکده مهاد
- اندیشگاه روایت ایرانی
- اندیشکده یقین
- بنیاد توسعه فردا
- جامعه اندیشکده‌ها
- خانه اندیشه‌ورزان
- خانه هم‌افزایی انرژی و آب خراسان رضوی
- دفتر مطالعات راهبردی رونق تولید دانشگاه امام صادق(ع)
- مرکز توسعه دانش مساله محور؛ متد
- موسسه علمی پژوهشی شناختیک
