تنگه هرمز، برگ برنده ایران

مرتضی عالی پور، پژوهشگر اندیشکده نفت و انرژی

تنگه هرمز از گذر‌گاه های استراتژیک جهان است که روزانه 21.5 میلیون بشکه نفت از آن خارج شده و در سرتاسر جهان فرستاده می‌شود. این مقدار برابر با ۲۰٪ مصرف کل جهان است.  همچنین بیش از ۷۵٪نفت صادراتی کشورهای خلیج فارس ازطریق این تنگه منتقل می‌شود. قطر به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گاز طبیعی مایع در جهان، تقریبا تمام LNG خود را ازطریق تنگه هرمز صادر می‌کند. اولین تاثیر بست‌شدن تنگه هرمز اختلال در صادرات نفتی و گازی منطقه خاور میانه است. به این خاطر هرگونه تهدید و اقدام در این زمینه منجر به تاثیر مستقیم بر قیمت نفت و گاز در کل جهان دارد.

به‌عنوان نمونه، در ژانویه ۲۰۲۰، پس از ترور سردار سلیمانی و افزایش تنش میان ایران و امریکا، قیمت نفت جهانی بیش از ۴٪ افزایش یافت واین افزایش قیمت فقط به‌دلیل نگرانی از بسته شدن احتمالی تنگه هرمزبود، طبیعتا با بسته‌شدن کامل این تنگه تاثیر بیشتری بر قیمت نفت دارد.

مقصد صادرات این حجم از بشکه‌های نفت، کشورهای آسیایی ازجمله چین، هند، ژاپن و کره جنوبی است که حدود ۷۰٪ مجموع نفت عبوری ازتنگه هرمز را وارد می‌کنند. بسته شدن تنگه هرمز تاثیر بسیار مستقیم بر این کشورها خواهد داشت و همچنین باعث بروز مشکلات متعدد اقتصادی و صنعتی می‌شود.

ایران در شرایط جنگی توانایی این را دارد که از این اقدام در کوتاه مدت و به صورت موقتی برای دفاع از خود، استفاده کند و از آن در مجامع بین‌المللی دفاع کند. چراکه در شرایط جنگی هر یک از طرفین برای پیشبرد اهداف خود و داشتن بازدارندگی برای متوقف‌کردن طرف مقابل، مجاز به انجام یکسری اقدامات است به شرط اینکه خارج از عرف بین‌المللی نباشد.

 در این مقطع زمانیکه جنگ برای اسرائیل و متحدانش به جنگ وجودی تبدیل شده است و هژمونی قدرت آن‌ها به‌شدت روبه‌افول است، با اقداماتی که انجام داده اند ازجمله ترور امام خامنه ای و سایر فرماندهان نظامی عالی رتبه، ایران را به‌سمت استفاده از این سلاح خود برده است.

در روز اول جنگ، سپاه پاسداران با مخابره پیام رادیویی به نفتکش‌های مستقر در تنگه هرمز از عبور آن‌ها جلوگیری کرده است و بسیار در تصمیم خود مصر است؛ به ‌طوری‌که چندین نفتکش امریکایی و انگلیسی را که به پیام آن‌ها توجهی نکرده است را مورد اصابت موشک قراردادند.
در پی این اقدام سپاه پاسداران، شرکت‌های بزرگ کشتیرانی ازجمله میسوئی، نیپون یوسن، کاواساکی کیسن، ام اس سی و مرسک تمام عملیات خود را از طریق تنگه هرمز متوقف کرده‌اند و به کشتی‌هادستور داده‌اند تا زمانی که وضعیت امنیتی تثبیت شود، در آب‌هایامن لنگر بیندازند.

در ادامه بسته‌شدن تنگه هرمز توسط ایران، علاوه‌بر کشور های وارد کننده، کشورهای صادرکننده و به‌تبع این دو اقتصاد جهانی ازجمله قیمت نفت و بازار جهانی با مشکل مواجه خواهد شد. تا الان به‌خاطر اینکه بازار جهانی بسته بود، قیمت نفت تغییری نکرده است اما روز دوشنبه قطعا قیمت نفت با افزایش بسیار زیادی همراه خواهد بود. تحلیلگران در CNBC هشدار می‌دهند که بسته‌شدن شاهرگ هرمز، سخت‌ترین ضربه ممکن به پیکره اقتصاد جهانی است که قیمت نفت را بلافاصله به بالای ۱۵۰ دلار جهش می‌دهد. این جهش قیمت ضربه سنگینی به بازار انرژی جهانی خواهد زد. علاوه‌بر قیمت نفت، مشتقات نفتی ازجمله بنزین روند صعودی طی خواهند کرد. معظل بنزین یکی از مواردی هست که امریکا همیشه با آن روبرو است و افزایش قیمت بنزین می‌تواند تبدیل به یک بحران شود. در سایر کشورهای اروپایی نیز به همین گونه است چراکه عمده واردات نفت آن‌ها از کشورهای حاشیه خلیج فارس است که می‌توان آن‌ها را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

در پی این اقدام ایران، شرکت‌های بیمه ریسک جنگ، به‌طور غیرمنتظره‌ای به صاحبان کشتی‌ها اعلام کردند که بیمه‌نامه‌هایپوشش‌دهنده عبور از خلیج فارس و تنگه هرمز را لغو خواهند کرد و قیمت پوشش‌های باقی‌مانده را به‌شدت افزایش می‌دهند. این اقدام،نشان‌دهنده تشدید سریع نگرانی‌ها پس از درگیری‌های اخیر است. کارگزاران بیمه اعلام کردند که انتظار می‌رود قیمت پوشش بیمه‌ایکشتی‌ها در روزهای آتی تا ۵۰ درصد افزایش یابد. علاوه‌براین، ترامپ ایده اسکورت نظامی نفتکش‌ها را مطرح کرد و به چند دلیل این ایده بسیار تمسخرآمیز است، یکی اینکه روزانه حدود 60 نفتکش از این تنگه عبور میکنند، درحالی‌که تعداد ناو های جنگی آمریکا در خلیج فارس برای اسکورت حتی نصف این تعداد هم کفایت نمیکند و باعث افزایش سرسام‌آور هزینه ها خواهد شد. دلیل دیگر تجربه‌ای است که در زمان جنگ هشت سال دفاع مقدس رخ داد و نیروی دریایی سپاه با مین گذاری تنگه هرمز از عبور نفتکش عراقی با اسکورت ناوگاناآمریکایی جلوگیری کرد.

این قدام ایران باتوجه به فعالیت‌های ضدایرانی کشور های حاشیه خلیج فارس، تاثیر بسزایی در اقتصاد آنها خواهد داشت. این کشور ها با همکاری با متجاوزان امریکایی و اسرائیلی، به یک هدف مشروع برای نظام ایران تلقی میشوند چه ازلحاظ نظامی و چه ازلحاظ اقتصادی که همه این اقدامات برای فشار ایران به کشورها و کنترل وضعیت درگیری‌ها هست. بستن تنگه هرمز همچون اهرم فشار برای ایران بر کشورهای حاشیه خلیج فارس است، اگر همکاری خود را با کشور های متجاوز متوقف کردید و باعث توقف درگیری و حمله متجاوزان شدید، اجازه عبور از تنگه هرمز را خواهید داشت.

اگر اسرائیل و امریکا از ادامه اقدامات جنگی خود دست کشیدند و متوقف شدند، ایران شرایط را به حالت سابق برمی‌گرداند. اما اگر آن‌ها با وجود این فشارها از اقدامات خود نکاهند، بستن تنگه هرمز ادامه خواهد داشت و با چنین شرایطی، سایر کشورها چه به صورت مستقیم و چه به‌صورت غیرمستقیم و دیپلماتیک در جنگ با اسرائیل و امریکا دخیل خواهند شد.چراکه اسرائیل و امریکا عامل اصلی به‌وجودآمدن این شرایط خواهند بود.

باتوجه به شرایط فعلی جنگ، این اقدام در زمان دقیق صورت گرفته است و اقتدار  و کنترل ایران بر بزرگترین شاهراه انرژی جهان را تثبیت کرده است. اثرات این اقدام را از روز بازشدن بازار جهانی و اعلام قیمت جدید نفت خواهیم دید و از آن پس ادامه این اقدام به رفتار سایر کشورها وابسته خواهد بود که ایران این کنترل را ادامه دهد یا به وضع سابق برگرداند. تا الان به‌واسطه این اقدام قیمت نفت بیشترین جهش قیمتی خود را در چندین سال اخیر را شاهد بوده که باعث نگرانی بسیاری از کشورها شده است.