فروش 8 برابری سینمای عربستان نسبت به سینمای ایران!

 ارسلان ویسی، گروه سیاست پژوهی و تحلیل داده نمافر

سینمای ایران و فرصتِ بازار روبه رشد عربستان و منطقه

سینمای عربستان سعودی در سال ۲۰۲۴ به فروشی دست یافت که تقریباً ۸ برابر کل فروش سینمای ایران در سال ۱۴۰۳ است. این رقم خیره کننده (حدود ۲۲۵ میلیون دلار در برابر ۲۹ میلیون دلار) همزمان زنگ خطر و فرصتی جدی برای سینمای ایران محسوب می شود؛ چرا که از سویی نشان می دهد یک بازار منطقه ای در همسایگی ایران به سرعت در حال رشد و شکوفایی است، در حالی که ظرفیت اقتصادی سینمای داخلی ایران به دلیل محدودیت های ساختاری و تمرکز صرف بر بازار داخلی، به شدت پایین مانده است. همچنین از سوی دیگر، این امر گواهی بر ظرفیت عظیم بازارهای منطقه برای محصولات سینمایی ایران است. عربستان با سرمایه گذاری گسترده در ایجاد سالن های مدرن، جذب فیلم های متنوع بین المللی و قیمت بالاتر بلیت (حدود ۱۴ دلار در برابر کمتر از ۱ دلار در ایران) توانسته در مدتی کوتاه به بازار جدی در سینمای خاورمیانه بدل شود. این تحول گویای یک ضرورت راهبردی است: سینمای ایران برای رشد و بهره مندی از این رونق منطقه ای، چاره ای جز حضور فعال در بازارهای بین المللی-به ویژه بازار رو به رشد منطقه- ندارد.

سینمای نوپای عربستان در مقابل سینمای باقدمت ایران!

18 آوریل 2018 زمانی که نخستین سالن سینما در شهر ریاض افتتاح شد، کمتر کسی فکر می کرد، «کمیسیون فیلم عربستان سعودی» در سال 2024 -در گزارش سالانه خود- خبر از فروش 225,49 میلیون دلاری گیشه سینمای عربستان سعودی بدهد. اما رعایت حقوق مالکیت معنوی فیلم های بین المللی، در کنار تلاش گسترده برای تولید فیلم های داخلی، توانست، تعداد 17,5 میلیون تماشاگر را به سالن های سینمای عربستان بکشاند. در سوی مقابل، سینمای ایران با سابقه و قدمتی بیش از یک قرن، مسیر متفاوتی را در دهه های اخیر پیموده است. عدم وجود و رعایت حقوق مالکیت معنوی فیلم های بین المللی، سینمای ایران را محدود به فیلم های داخلی کرده است. گیشه سینمای ایران در سال 1403، مبلغ 19,951,144،982,000 (حدود 20 همت) بوده است. با توجه به میانگین قیمت دلار (68 هزار تومان) در سال 1403، گیشه سینمای ایران 29.34 میلیون دلار بوده است. به سخنی ساده گیشه و فروش سینمای غرستان سعودی تقریباً 8 برابر گیشه سینمای ایران بوده است.

قیمت بلیت سینما در عربستان؛ 17 برابر قیمت بلیت سینما در ایران

البته این در حالی است که تعداد تماشاگران سینما در ایران 2 برابر سینمای عربستان است و تفاوت قیمت بلیت، تفاوت اندازه گیشه سینمای دو کشور را رقم زده است. سینمای ایران در سال 1403، بیش از 35 میلیون تماشاگر داشته است. همچنین میانگین قیمت بلیت سینماهای ایران در سال 1403، 0.83 دلار (56,8 هزار تومان) بوده است. این در حالی است که تعداد تماشاگران سینمای عربستان سعودی، 17.5 میلیون نفر بوده و میانگین قیمت بلیت سینماهای عربستان، 14 دلار بوده است. بنابراین قیمت بلیت سینما در عربستان حدود 17 برابر بلیت سینما در ایران است.

بررسی زیرساخت های سینمای دو کشور، حکایت از رشد قابل توجه شاخص های زیرساختی عربستان نسبت به ایران در بازه زمانی کوتاه مدت (6 سال اخیر) دارد. بر همین اساس، تعداد 304 سالن سینما و 834 سالن نمایش در ایران وجود دارد، این در حالی است که عربستان فقط در 6 سال گذشته، 64 سالن سینما و 634 سالن نمایش مهیا کرده است. همچنین در سال 2024، 534 فیلم سینمایی در عربستان اکران شده و تعداد فیلم های اکران شده در سینمای ایران 153 فیلم (فیلم های ایرانی، خارجی، هنر و نجربه) بوده است.

سینمای عربستان؛ میزبان فیلم های بین المللی

نگاهی به فیلم های اکران شده در عربستان به تفکیک فیلم های داخلی (ساخت عربستان) و فیلم های خارجی (بین المللی) نشان می دهد که از 534 فیلم اکران شده در سال 2024، فقط 17 فیلم تولید عربستان بوده و 517 فیلم باقی مانده، فیلم های بین المللی و تولید کشورهای خارجی بوده است. مطابق با گزارش سال 2024 «کمیسیون فیلم عربستان»، منظره متنوع فیلم در عربستان همچنان زیر سلطه ی تولیدات آمریکایی است که با ۱۸۰ فیلم، 58.5 درصد از کل درآمد گیشه عربستان را به خود اختصاص داده اند. فیلم های مصری با 25.1درصد از فروش سینمای عربستان، در جایگاه دوم قرار دارند و فیلم های تولید عربستان با سهم 7.8درصدی از گیشه، در رتبه ی سوم ایستاده اند. فیلم های هندی نیز با سهم نزدیک به ۴ درصد از کل فروش سینمای عربستان در رتبه ی چهارم قرار دارند.

رقص فیلم های هالیوود و مصر در گیشه ی ۲۰۲۴ سینمای عربستان

بازار سینمای عربستان در سال ۲۰۲۴ در اختیار فیلم های سینمایی هالیوود، تولیدات مصری و آثار تولید عربستان بوده است. فیلم سینمایی «پسران بد: سواری یا مرگ» با فروش 23,52 میلیون دلار صدرنشین است و به تنهایی حدود 26درصد از فروش ده فیلم برتر و نزدیک به 10درصد از کل فروش سینمای عربستان را به دست آورده است. چهار فیلم آمریکایی مجموعاً ۴۴٫۵۴ میلیون دلار فروخته اند (حدود ۵۰درصد از فروش ده فیلم برتر) که این امر حاکی از جذابیت ژانر اکشن-کمدی های جریان اصلی و برندهای آشنا (مارول، پیکسر، استاتهام) برای تماشاگران عربستانی است. سینمای مصر با چهار فیلم و درآمد 30.11 میلیون دلاری، سهم جدی از گیشه ی سینمای عربستان داشته است. حضور 4 فیلم سینمایی مصری در میان ده فیلم پرفروش گیشه سینمای عربستان، نشان دهنده سهم جدی محتوای عربیِ هم زبان در سبد مصرف تماشاگران عربستانی است. فیلم سینمایی «اولاد رزق3: ضربه نهایی با فروش 10,64 میلیون دلاری، پیشتاز فیلم های سینمایی مصری در سینمای عربستان بوده است. همچنین دو فیلم سینمایی «پیک شبانه» و «شباب البُمب» تولید عربستان، در مجموع روی هم رفته ۱۴٫۷۲ میلیون دلار فروش داشته اند، که این امر نشانه رشد ظرفیت تولید داخلی و اتصال به ذائقه ی مخاطب محلی است.

ظرفیت سینمای عربستان و منطقه برای سینمای ایران

با توجه به اندازه بازار و گیشه سینمای ایران از نظر فروش و کسب درآمد، رویکرد برون گرا و نگاه صادراتی می تواند، اصلی ترین راهکار برای به منصه ظهور رساندن ظرفیت ها و توانایی های سینمای باقدمت ایران باشد. با توجه به سابقه اکران فیلم های سینمایی ایرانی در گیشه های بین المللی و محدود شدن آن ها به موارد جشنواره ای که اغلب رویکردی خاص دارند، به نظر می رسد برنامه ریزی و تمرکز برای بازارهای نوظهوری مانند سینمای عربستان می تواند، پیشرانه رویکرد برون گرا و صادراتی سینمای ایران قرار گیرد. همان گونه که گروه سیاست پژوهی و تحلیل داده نمافر با رصد داده محور بازار سینمای چین، لزوم حضور سینمای ایران در بازارهای بین المللی مانند چین را تشریح و تبیین کرده است، اکنون نیز به ظرفیت سینمای عربستان و منطقه برای سینمای ایران با تکیه بر آمار و داده ها اشاره دارد.

فروش 4 فیلم سینمایی مصر در گیشه عربستان؛ بیش از کل فروش 1403 سینمای ایران

 سینمای مصر با چهار فیلم و درآمد 30.11 میلیون دلاری، سهم جدی از گیشه ی سینمای عربستان در سال 2024 داشته و توانسته به واسطه توجه به بازار نوپدید سینمای عربستان بیش از فروش کل سینمای ایران در سال 1403 درآمد داشته باشد. همچنین افزون بر سینمای نوپای عربستان، در سال های اخیر کشورهای منطقه غرب آسیا مانند امارات متحده عربی، کویت، عمان، قطر و… نیز رشد جدی داشته اند و ظرفیت ویژه ای برای ورود سینمای ایران دارند. در نگاه اول، شاید با توجه به سیاست های فرهنگی کشورهای منطقه، ورود فیلم های سینمایی ایرانی به گیشه آن ها دشوار به نظر برسد، اما تمرکز و توجه به مزیت های ژانری سینمای ایران مانند ژانر پویانمایی و همچنین اشتراکات فرهنگی و مذهبی، می تواند دریچه و زاویه ورود مناسبی به این بازارها باشد.

کلام آخر

آمارها گویای اختلاف چشمگیر ظرفیت ها، فروش و شمار مخاطبان سینمای ایران و عربستان است. ایران با ۳۰۴ سینما و ۸۳۴ پرده ی نمایش در سال گذشته ۳۵ میلیون مخاطب جذب کرده، اما فروش سالانه ی آن (حدود ۲۹ میلیون دلار) به مراتب کمتر از گیشه ی ۲۲۵ میلیون دلاری عربستان با تنها ۶۴ سینما، ۶۳۰ پرده و 17.5 میلیون تماشاگر بوده است. حتی چهار فیلم مصری اکران شده در عربستان (با مجموع فروش ۳۰ میلیون دلار) بیش از کل درآمد سالانه ی سینمای ایران فروش داشته اند؛ که این امر گواهی بر ظرفیت عظیم بازارهای منطقه برای محصولات سینمایی ایران است.

بنابراین برای سیاست گذاران سینمایی کشور، اتخاذ رویکرد برون گرا دیگر یک انتخاب نیست بلکه ضرورتی انکارناپذیر است. سینمای ایران با برنامه ریزی صادراتی و حضور فعال در کشورهایی چون عربستان، امارات، قطر و دیگر همسایگان، می تواند از این رونق منطقه ای بهره مند شود. پیشینه ی غنی داستان گویی، کارگردانان صاحب نام و محتوای فرهنگی متنوع از مزیت هایی است که در صورت معرفی و عرضه ی صحیح، می تواند فیلم های ایرانی را برای مخاطبان جدید در این بازارها جذاب کند. به بیان دیگر، آینده ی سینمای ایران در گرو نگاه فرامرزی است؛ رویکردی که نه تنها به افزایش درآمد و بازگشت سرمایه می انجامد، بلکه جایگاه فرهنگ و هنر ایران را نیز در عرصه ی بین المللی تقویت خواهد کرد.