ابزارهای بهینه سازی انرژی در اتحادیه اروپا

انرژی یکی از مهم ترین عوامل توسعه اقتصادی و اجتماعی در جهان امروز است و نقش حیاتی در پیشرفت صنایع، بهبود کیفیت زندگی و حمایت از زیرساخت های کشورها دارد. با افزایش جمعیت و رشد سریع فناوری ها، تقاضا برای منابع انرژی به طور چشمگیری افزایش یافته است. از این رو، مدیریت بهینه مصرف انرژی و بهره وری در این حوزه به یکی از اولویت های اساسی جوامع تبدیل شده است. کاهش هدررفت انرژی، استفاده از فناوری های نوین و اتخاذ سیاست های موثر می تواند به حفظ منابع محدود و تضمین توسعه پایدار کمک کند. در این راستا، تجربه کشورهای مختلف در بهینه سازی انرژی فرصتی ارزشمند برای یادگیری و الگوگیری فراهم می آورد.

ضرورت و اهداف پژوهش

مسئله انرژی همواره یکی از دغدغه های اصلی دولت ها بوده و با افزایش جمعیت و توسعه صنایع، تقاضا برای انرژی به شدت افزایش یافته است. بهینه سازی انرژی برای بهره برداری پایدار از منابع ضروری است. ایران در سال های اخیر با ناترازی جدی انرژی مواجه بوده و این مشکل همچنان پابرجاست. در زنجیره تامین تا مصرف کننده نهایی، روش ها و ابزارهای متنوعی برای بهینه سازی انرژی وجود دارد که بررسی آن ها درس آموز است.

کشورهای اروپایی به دلیل محدودیت منابع نفت و گاز و تقاضای بالای انرژی، از دیرباز بهره وری انرژی را به صورت راهبردی دنبال کرده اند. اتحادیه اروپا سیاست ها و دستورالعمل هایی برای ارتقای بهره وری انرژی تدوین کرده است که از جمله آن ها، سازوکار گواهینامه سفید و بازار بهینه سازی انرژی است. کشورهای عضو اتحادیه اروپا، بسته به ساختار حکمرانی و مشکلات خاص، از ابزارها و سیاست های متفاوتی بهره برده اند. تحلیل این تجارب می تواند به بهبود عملکرد در بهینه سازی انرژی در سایر کشورها کمک کند. از این رو، گزارش حاضر به بررسی و تحلیل تجارب برخی از این کشورها پرداخته است. همچنین، بر اساس عملکرد کشورهای بررسی شده، در راستای بهبود عملکرد بهینه سازی ایران پیشنهادهایی ارائه شده است.

بررسی ابزارها و مسیرهای ارتقای بهره وری انرژی

ابزارهای بهینه سازی انرژی به دو دسته کلی مداخله ای و غیرمداخله ای تقسیم می شوند. ابزارهای مداخله ای شامل اقدام مستقیم دولت در اجرا هستند که شامل سه زیرمجموعه مالی-اقتصادی، مقرراتی و اطلاع رسانی می شوند. ابزارهای مالی و اقتصادی مانند یارانه، مالیات، مشوق ها، تسهیلات و جرائم مالی از طریق نظارت دولت اثرگذارند. ابزار مقرراتی شامل استانداردها، قوانین و آیین نامه هاست و ابزار اطلاع رسانی، آگاهی بخشی و آموزه های اقتصاد رفتاری با ایجاد کمپین های آموزشی و فرهنگ سازی موجب بهبود مدیریت مصرف انرژی می شود.

در مقابل، ابزارهای غیرمداخله ای یا مبتنی بر بازار، با فراهم کردن زیرساخت ها و سازوکارهای صحیح، انگیزه سرمایه گذاری و مبادله را افزایش می دهند. از جمله مهم ترین این ابزارها، بازار بهینه سازی با صدور و معامله گواهینامه سفید است که نمایانگر صرفه جویی انرژی است. همچنین، بازار کربن و گواهینامه انرژی های تجدیدپذیر، امکان خرید و فروش گواهی کربن و برق سبز را فراهم می کنند که همگی به ارتقای بهره وری انرژی کمک می کنند.

بررسی اقدامات و سیاست های بهینه سازی انرژی در اتحادیه اروپا

بهره وری انرژی نقش مهمی در بهبود اقتصاد، امنیت انرژی و کاهش انتشار گازهای گلخانه ای دارد. برای این منظور، اتحادیه اروپا از سیاست ها و ابزارهای مختلفی استفاده می کند.

ابزارهای مداخله ای

اتحادیه اروپا با استفاده از ابزارهای مالی مانند تخفیف های مالیاتی و صندوق های توسعه، بهره وری انرژی را افزایش می دهد. برچسب انرژی مصرف کنندگان را به سمت محصولات کم مصرف هدایت می کند. استانداردهای حداقل عملکرد انرژی و دستورالعمل طراحی زیست محیطی، محصولات پرمصرف را محدود می کنند. سیاست های ویژه ساختمان شامل ارتقای عملکرد انرژی و صدور گواهینامه های انرژی است. دستورالعمل های خدمات و بهره وری انرژی، کاهش مصرف انرژی تا 2030 و توانمندسازی مصرف کنندگان را هدف قرار داده اند تا مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانه ای کاهش یابد.

ابزارهای غیر مداخله ای (مبتنی بر بازار)

ابزارهای بازارمحور در اتحادیه اروپا مانند صدور گواهینامه سفید در قالب بازار بهینه سازی انرژی که تقریبا در نیمی از این کشورها فعال است، منجر به بهینه سازی و ارتقای بهره وری انرژی می شود. یکی دیگر از ابزارهای غیر مداخله ای، سیستم تجارت انتشار گازهای گلخانه ای است که شرکت ها را به کاهش انتشار کربن و نوآوری تشویق می کنند. این سیستم با تعیین سقف انتشار و قیمت کربن، موجب کاهش ۳۷ درصدی گازهای گلخانه ای در سال ۲۰۰۵ شده است. همچنین، از دیگر ابزارهای غیر مداخله ای، دستورالعمل گواهینامه انرژی های تجدیدپذیر است که سهم برق سبز را افزایش می دهد و با سیستم گواهینامه های قابل معامله، تولیدکنندگان و مصرف کنندگان را ملزم به استفاده از انرژی پاک می کند. این ابزارها به تحقق اهداف بهره وری انرژی و اقلیمی اروپا کمک می کنند و هزینه های تولید انرژی تجدیدپذیر را کاهش می دهند.

مقایسه ابزارهای به کارگرفته شده برای بهینه سازی و ارتقای بهره وری انرژی

گواهینامه سفید ابزار کلیدی بهینه سازی بهره وری انرژی در بازار است. برخی کشورهای عضو اتحادیه اروپا مانند فرانسه، ایتالیا، بریتانیا (عضو سابق)، لوکزامبورگ، لهستان و دانمارک پیشگام اجرای این طرح بوده اند. همچنین، کشورهایی مانند آلمان و هلند با اقدامات جایگزین تعهدات بهره وری انرژی موفق عمل کرده اند. در این بخش به بررسی و ارزیابی برخی از کشورهای با اقدامات جایگزین و همچنین برخی پیشگامان این طرح پرداخته می شود.

فرانسه

فرانسه با جمعیت حدود ۶۷ میلیون نفر و رشد ۴.۶ درصد بین ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۸، برنامه های جامعی برای بهینه سازی انرژی اجرا نموده است. ابزارهای مالی شامل یارانه ها، طرح «ما پریم رنو» برای نوسازی ساختمان ها و کمک های مالی به خودروهای کم آلایندگی است. مقرراتی مانند مقررات زیست محیطی RE۲۰۲۰ و قانون توسعه اقلیم، مصرف انرژی ساختمان ها را کاهش داده است. در فرانسه، طرح گواهینامه سفید از ۲۰۰۶ اجرا شده و هدف صرفه جویی انرژی تا ۲۰۲۵ به ۳۱۰۰ تراوات ساعت می رسد. این طرح، سهم بزرگی در بخش های مسکونی، صنعتی و حمل و نقل دارد و ۱۱۳۰ تراوات ساعت صرفه جویی به خانوارهای کم درآمد تعلق می گیرد. اقدامات موثر شامل عایق کاری، سیستم بازیابی حرارتی و بهینه سازی دیگ های بخار است. نظارت دقیق و جریمه های مالی جلب مشارکت فعالان را تضمین می کند. همچنین اجرای استراتژی های کم کربن و نوسازی ساختمان ها به کاهش انتشار گازهای گلخانه ای کمک می کند.

ایتالیا

ایتالیا با جمعیت حدود ۶۰ میلیون نفر، به عنوان سومین اقتصاد اتحادیه اروپا، برنامه های متنوع بهره وری انرژی دارد. ابزارهای مداخله ای شامل مشوق های مالیاتی برای بازسازی ساختمان ها، صندوق ملی بهره وری انرژی (فعال از ۲۰۱۹) و صندوق کیوتو برای تامین مالی اقدامات مرتبط است. همچنین حساب انرژی حرارتی و صرفه جویی هدفمند در بخش دولتی اجرا می شود. برنامه آگاهی بخشی مصرف بهینه انرژی (PIF) تا ۲۰۳۰ اجرا می شود. طرح گواهینامه سفید از ۲۰۰۵ با صدور میلیون ها گواهی، صرفه جویی قابل توجهی داشته است. نهادهای دولتی مانند وزارت توسعه اقتصادی، سازمان GSE و ARERA نقش کلیدی دارند. برنامه ارتقای انرژی بخش دولتی (PREPA) و بسته سیاست های حمل و نقل پایدار تا ۲۰۳۰ صرفه جویی های بزرگی پیش بینی می کنند. اصلاحاتی نیز برای بهبود اجرای پروژه ها و ایجاد چارچوب های قانونی و تشویقی در حال انجام است.

بریتانیا

بریتانیا با جمعیتی در حال افزایش و سومین اقتصاد بزرگ اروپا، سیاست های متنوعی برای بهبود بهره وری انرژی دارد. این کشور از ابزارهای مداخله ای مانند مالیات تغییرات آب و هوایی، وام های بدون بهره برای نوسازی ساختمان های دولتی و صندوق های حمایتی برای حمل و نقل پاک بهره می برد. مقررات ملی ساختمان و توافقنامه های تغییرات آب و هوایی مصرف و انتشار کربن را کاهش می دهند. طرح های اجباری مانند ESOS و CRC بخش های بزرگ صنعتی و خدماتی را ملزم به صرفه جویی انرژی کرده اند. برنامه تعهدات بهره وری انرژی (ECO) از سال ۲۰۱۳ اجرا و تا ۲۰۲۶ ادامه دارد که هدفش کاهش فقر سوخت و هزینه های انرژی است. وزارت BEIS و دفتر OFGEM وظیفه قانون گذاری و نظارت را بر عهده دارند. همچنین گواهینامه های سفید و گزارش دهی سالانه انرژی و کربن به بهبود وضعیت انرژی کمک می کنند.

آلمان

آلمان با ۸۳ میلیون نفر جمعیت، به عنوان چهارمین اقتصاد بزرگ جهان، سیاست های جامعی در بهره وری انرژی دارد. استراتژی ملی ۲۰۵۰ و برنامه های NEEAP با تمرکز بر کاهش مصرف انرژی و نوسازی ساختمان ها اجرا می شوند. دولت از طریق وام های یارانه ای، مشوق های مالیاتی و تامین مالی فناوری های کم مصرف، بهره وری انرژی را در صنعت، کشاورزی و ساختمان ها افزایش می دهد. سیاست های حمل و نقل شامل توسعه زیرساخت شارژ خودروهای برقی و مالیات های محیط زیستی است. قوانین ساختمان، مدیریت انرژی و مشاوره تخصصی انرژی نیز اهمیت دارد. قیمت گذاری کربن و سیستم های مدیریت زیست محیطی از ابزارهای غیرمداخله ای آلمان هستند. ترکیب این سیاست ها با اهداف کاهش انتشار کربن و ارتقای بهره وری انرژی، به سمت ساختمان های صفر انرژی و حمل و نقل پاک حرکت می کند.

تقویت بهره وری انرژی در ایران با بهره گیری از تجربه اتحادیه اروپا

ایران با وجود افزایش قوانین بهره وری انرژی، هنوز نتوانسته است تمامی اهداف و برنامه های تعیین شده در قوانین و سیاست های کشور را در بخش انرژِی اجرایی کند و همچنان مصرف انرژی بالایی دارد. اتحادیه اروپا با مواجهه با هزینه های بالای انرژی، توانسته با استفاده از سیاست های متنوعی مانند مالیات انرژی، مقررات ساختمانی و صدور گواهینامه سفید بهره وری انرژی را بهبود بخشد. بریتانیا بیشتر روی مقررات ساختمانی تمرکز دارد، فرانسه و ایتالیا به صدور گواهینامه سفید اهمیت می دهند ولی با چالش هایی نظیر تخلفات و نوسانات قیمت مواجه اند و آلمان بیشتر از ابزارهای مالیاتی بهره می برد. با توجه به اقدامات اتحادیه اروپا در راستای بهره وری انرژی پیشنهاد می شود:

• توسعه مکانیسمی شفاف برای مشارکت ذینفعان در بازار بهینه سازی انرژی
• تسریع در روند فرایند صدورگواهینامه
• واقع گرایانه بودن سطح انتظارات از دوره اول این طرح به دلیل عدم ایجاد مشکلات ناشی از روند اجرای طرح
• شناسایی سایر موانع و مشکلات در مسیر صدور گواهینامه صرفه جویی انرژی در بخش گاز و برق
• تشکیل سازوکار مرتبط با اعمال جریمه برای رعایت نکردن دستورالعمل متناسب با نوع اهمال کاری افراد ذینفع و همچنین ایجاد سازوکار دقیق برای پیشگیری از تخلفات
• اصلاح دستورالعمل بازار بهینه سازی انرژی و محیط زیست برای ایجاد باز کربن در راستای کاهش انتشار گازهای گلخانه ای

همچنین، با بهره گیری از ابزارهای متنوع مالی-اقتصادی، اعمال مالیات بر تجهیزات پرمصرف، حمایت از محصولات کم مصرف، وضع مقررات ساختمان و توسعه بازار بهینه سازی انرژی؛ در جهت ارتقای بهره وری گام هایی برداشته شود و در صورت بروز مشکل، استفاده از ابزارهای غیرقیمتی و مقرراتی بایستی در اولویت قرار گیرد.

جمع بندی

انرژی نقش کلیدی در توسعه اقتصادی و اجتماعی دارد و بهینه سازی مصرف آن برای بهره برداری پایدار ضروری است. کشورهای اروپایی با محدودیت منابع و تقاضای بالای انرژی، سیاست ها و ابزارهای متنوعی برای ارتقای بهره وری انرژی اجرا کرده اند که شامل ابزارهای مداخله ای (مالی-اقتصادی، مقرراتی و اطلاع رسانی) و غیرمداخله ای (بازار محور) است. تجربه کشورهایی مانند فرانسه، ایتالیا، بریتانیا و آلمان نشان دهنده تنوع و تطبیق سیاست ها با شرایط خاص هر کشور است. باتوجه به تجربه اتحادیه اروپا، پیشنهاد می شود ایران با ترکیب ابزارهای مالیاتی، مقرراتی، حمایت از محصولات کم مصرف و توسعه بازار بهینه سازی انرژی، بهره وری انرژی را ارتقا دهد. همچنین لازم است صدور گواهینامه صرفه جویی انرژی با شفافیت و کنترل دقیق تقویت شود تا به اهداف توسعه پایدار و کاهش مصرف انرژی دست یابد.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی انرژی و منابع ایران توسط یگانه سادات تهامی در سال 1403 انجام شده است.