مروری بر چالش ها و فرصت های ترانزیت در ایران

یکی از توانمندی های مهم ایران به منظور افزایش صادرات غیرنفتی، موقعیت برجسته جغرافیایی و مناسب بودن مسیرهای ترانزیتی و امکان ارتباط با کشورهای همسایه است. کشور ما در طول سال های متمادی، به دلیل شرایط ویژه سوق الجیشی و قرارگرفتن در مسیر تجارت شرق و غرب (از جمله مسیر راه های معروف اکو و ابریشم) که از نظر ترانزیتی مورد توجه بوده، به شاهراه ملل لقب گرفته است. از آنجایی که کرایه حمل پایین و کوتاه بودن زمان حمل از عوامل تاثیرگذار در تجارت است؛ بنابراین انتخاب مسیرهای کوتاه و مقرون به صرفه مانند ایران که مسیر انتقال زمینی بار بین آسیا و اروپا را کاهش داده، از مواردی است که مورد استقبال صاحبان کالا و شرکت های حمل و نقل بین المللی قرار گرفته است.

ضرورت و اهداف پژوهش

اگر چه روند رو به رشد آمار ترانزیت از ایران که عمدتا با تکیه بر کریدور شمال به جنوب شکل گرفته، بسیار حائز اهمیت است؛ اما این ارقام متناسب با پتانسیل موجود کشور نیست و باید همزمان به کلیه مبادی ورودی و خروجی کالا در شمال، جنوب، شرق و غرب کشور که تکمیل کننده کریدورهای بین المللی هستند، توجه ویژه شود. تجهیزات امکانات و زیرساخت ها، فراهم آوردن تسهیلات گسترده در بخش های مختلف حمل و نقل، انجام سرمایه گذاری لازم، اقدام کلیه سازمان های دولتی در حرکتی هماهنگ به منظور رفع موانع و تسهیل امر ترانزیت و تبلیغات گسترده می تواند در بهره وری اثربخش از موقعیت جغرافیایی و منحصر به فرد ترانزیت موثر باشد. از این رو در این پژوهش به مطالعه چالش های پیش روی ترانزیت در ایران و ارائه راهکارهایی جهت حل مسائل این حوزه پرداخته شده است.

مطالعه چالش های پیش روی ترانزیت در ایران

موانع فراوانی در مسیر ارتقاء ترانزیت کالا از کشور وجود دارند که باعث شده است سهم ایران با وجود تمام فرصت ها و موقعیت هایی که در ترانزیت کالا از آن برخوردار است، ناچیز باشد. سایر کشورهای منطقه نیز از این مشکلات به نفع خود استفاده کرده اند و با افزایش عبور کالا از خاک خود، به مزایای فراوان حاصل از ترانزیت دست یافته اند.

در حال حاضر نیمی از ظرفیت حمل و نقل ایران، به طور صحیح مورد استفاده ترانزیت قرار نگرفته است. یکی از دلایل مهم این امر را می توان به عدم هماهنگی میان دستگاه های متولی این صنعت اشاره کرد. مشکلات نرم افزاری از قبیل مسائلی همچون بالابودن زمان انجام تشریفات مرزی ورودی و خروجی کالا از ایران، بالا بودن هزینه های تردد کالا از خاک ایران و کمبود شرکت های فورواردی حرفه ای برای عبور دادن کالا با استفاده از مودهای حمل و نقل ترکیبی (بندر، ریل، جاده) به نسبت تراز جهانی، از دیگر موانع و مشکلات ترانزیت است. اهم مشکلات و موانع ترانزیتی ایران عبارت اند از:

• فقدان گمرک در برخی مرزها؛
• عدم قوانین واضح و شفاف در زمینه ترانزیت؛
• استهلاک زیرساخت ها و تجهیزات در سیستم حمل و نقل و عدم سرمایه گذاری کافی در آن؛
• فقدان سیستم های اطلاع رسانی برای ردیابی کالا؛
• عدم هماهنگی بین شیوه های مختلف کالا؛
• نبود امکانات لازم جهت حمل بار کانتینری؛
• نبود نهاد مستقل ترانزیتی و مدیریتی واحد در شبکه حمل و نقل؛
• بی توجهی به فعالیت های بازاریابی در سطح بین المللی؛
• تحریم ها و ناامنی های منطقه ای؛
• کمبود کامیون برای حمل کالاهای ترانزیتی در برخی مرزهای کشور؛
• فقدان امکانات تخلیه، بارگیری و نگهداری کالا در مرزهای ترانزیتی؛
• اعمال محدودیت زمانی برای تردد کامیون ها؛
• فقدان زیرساخت های مناسب جاده ای، امکانات رفاهی، اداری و نامناسب بودن جاده ترانزیتی؛
• مشکلات صدور روادید؛
• عدم آگاهی تجار و صاحبان کالاهای ترانزیتی از پتانسیل های ترانزیتی ایران.

ارائه پیشنهادهایی جهت حل موانع ترانزیت ایران

در حال حاضر مهمترین مسئله ای که در ارتباط با مبحث ترانزیت در داخل، کشور با آن مواجه است مدیریت واحد مرزی و سازمان های دخیل در این حوزه است. ترانزیت بخشی از این تجارت و مقدمه ای است که از طریق آن می توان حلقه های دیگر زنجیره ارزش را شکل داد. همچنین ایفای نقش در زنجیره تامین جهانی به واسطه فرصتی که در لجستیک وجود دارد، یک موضوع عام تر نسبت به ترانزیت بوده و لازم است نگاه عام تری داشت تا مبتنی بر این، اولویت های کشور در کریدورهای ترانزیتی مشخص شود. در نتیجه علاوه بر درآمدهای ترانزیتی، درآمدهای ایفای نقش در بخش تولیدی در این مسیر ترانزیتی، مزیت های نسبی و صنایع انرژی بر نیز مورد توجه قرار گیرد و در واقع می توان بخش از کالاهای نیمه ساخته در کشور تولید شود و همچنین مناطق آزاد به عنوان گیت وی های ورود و خروج کالا می توانند ایفای نقش واقعی در زمینه صادرات و واردات کالا کنند.

در خاتمه با توجه به تنگناها و موانع حاکم بر ترانزیت کالا از کشور، پیشنهادهایی توسط نخبگان و مدیران این حوزه مطرح شده است که به شرح ذیل است:

• استفاده بیشتر از ظرفیت های ریلی کشور برای حمل کالاهای ترانزیتی با هدف کاهش هزینه های حمل؛
• فراهم کردن شرایط حضور بخش خصوصی برای سرمایه گذاری در زیرساخت های لجستیکی و انواع حمل (جاده ای، ریلی، دریایی و هوایی) کالاهای ترانزیتی؛
• تجهیز و تکمیل بنادر و گمرکات به سیستم پیشرفته اطلاعات و فناوری برای آگاهی صاحبان کالا از موقعیت محموله های ترانزیتی؛
• اطلاع رسانی و بازاریابی از طریق معرفی توانمندی ها و امتیازات عبور کالاهای ترانزیتی از مسیرهای ایران به منظور افزایش تقاضای بین المللی و جذب مشتری؛
• هماهنگی بین دستگاه های متولی ترانزیت؛
• اصلاح و شفاف سازی قوانین و آیین نامه های گمرکی و ترانزیتی؛
• اعطای تسهیلات و تخفیفات برای توسعه ترانزیت از ایران.

جمع بندی

یکی از توانمندی های مهم ایران به منظور افزایش صادرات غیرنفتی، موقعیت برجسته جغرافیایی و مناسب بودن مسیرهای ترانزیتی و امکان ارتباط با کشورهای همسایه است. با این وجود موانع فراوانی در مسیر ارتقاء ترانزیت کالا از کشور وجود دارد که باعث شده است سهم ایران با وجود تمام فرصت ها و موقعیت هایی که در ترانزیت کالا از آن برخوردار است، ناچیز باشد. از این موانع می توان به بالابودن زمان انجام تشریفات مرزی ورودی و خروجی کالا از ایران، بالا بودن هزینه های تردد کالا از خاک ایران، تحریم ها و ناامنی های منطقه ای و… اشاره کرد. از این رو مدیران و نخبگان این حوزه با ارائه پیشنهادهایی همچون هماهنگی بین دستگاه های متولی ترانزیت، اصلاح و شفاف سازی قوانین و آیین نامه های گمرکی و ترانزیتی، اعطای تسهیلات و تخفیفات برای توسعه ترانزیت از ایران و… سعی دارند موانع پیش روی این حوزه را کاهش یا رفع کنند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری توسط حمید محمدی با همکاری محدثه بشیر مشهدی، گل نساء صلواتی، یدالله دیوسالار در سال 1401 انجام شده است.