ایران تشنه؛ بحران آب در ایران از نگاه اندیشکدههای خارجی
مرور 20 گزارش از 14 اندیشکده و موسسه مشاوره سیاستی خارجی
به گزارش گروه خبر جامعه اندیشکدهها؛ ایران در سالهای اخیر وارد مرحلهای بحرانی از کمبود منابع آبی شده است، بهگونهای که بخش وسیعی از سدها، دریاچهها و تالابهای کشور در آستانه خشکی کامل قرار دارند. ارزیابیهای نهادهای بینالمللی و اندیشکدههای غربی نشان میدهد که کمتر از ۳۶ درصد ظرفیت مخازن آبی کشور فعال است و افت ۳۹ درصدی بارش سالانه نسبت به میانگین دهساله باعث شده منابع تجدیدپذیر وارد محدوده خطر شوند. این کمبودها نهفقط زیستمحیطی بلکه اقتصادی، اجتماعی و امنیتیاند.
اندیشکدههایی همچون استیمسون، کارنگی و شورای آتلانتیک اجماع دارند که عامل اصلی بحران، سیاستهای ناپایدار توسعه کشاورزی و بهرهبرداری بیرویه از آبهای زیرزمینی است. کشاورزی بین ۸۰ تا ۹۰ درصد مصرف آب کشور را تشکیل میدهد، درحالیکه سهم آن در تولید ناخالص داخلی از ۱۰ درصد فراتر نمیرود. پروژههای گسترده سدسازی و انتقال بینحوضهای، بدون ارزیابی زیستمحیطی و نظارت مالی، به تخریب گسترده اکوسیستمها انجامیده است.
ابعاد سیاسی و نهادی بحران نیز برجسته شدهاند. تحلیلگران از «مافیای آب» سخن میگویند؛ شبکهای از نهادهای اقتصادی-نظامی و پیمانکاران که در پروژههای بزرگ آبی منافع مستقیم دارند. درنتیجه، بسیاری از تصمیمات در حوزه آب، نه بر پایه منطق علمی بلکه براساس منافع گروهی اتخاذ شدهاند. این روند، کارآمدی دولت در مدیریت بحران را بهشدت تضعیف کرده است.
پیامدهای اجتماعی کمبود آب گسترده است: مهاجرت روستاییان، بیکاری ناشی از نابودی کشاورزی سنتی، فرونشست زمین در ۲۵ استان و افزایش نارضایتی عمومی. قطعیهای آب و برق در تهران و سایر شهرها به نماد ناکارآمدی مدیریتی بدل شدهاند. در تحلیل ژئوپلیتیکی نیز کمبود آب میتواند به منبع تنش با همسایگانی چون افغانستان و عراق تبدیل شود.
درمجموع، کارشناسان بینالمللی در مراکز مختلف مطالعاتی تاکید دارند که بدون اصلاحات نهادی عمیق، بازنگری در سیاستهای کشاورزی، سرمایهگذاری در فنآوریهای بهرهوری آب و شفافسازی در نظام تصمیمگیری، چشمانداز برونرفت ایران از بحران آب بعید است. مسیر پایداری تنها با مدیریت تقاضا، مشارکت اجتماعی و همکاری منطقهای ممکن خواهد بود.
در این گزارش خواهید خوانید:
- آیا کمبود آب میتواند پایه سختافزاری حکومت را بشکند؟
- اتحادیه اروپا چه کمکی میتواند به ایران بکند؟
- بروز درگیری بزرگ بعدی بین ایران و عراق چقدر محتمل است؟
- راهبردهای اساسی برای آینده آب در ایران کدامند؟
