توسعه پالایشگاه‌های کوچک‌مقیاس؛ از ظرفیت فنی تا ضرورت اصلاح سیاست‌های پالایشی

به گزارش گروه خبر جامعه اندیشکده‌ها؛ مرکز توسعه پایدار انرژی (اندیشکده پایا) در گزارشی، توسعه واحدهای پالایشی کوچک‌مقیاس را یکی از گزینه‌های افزایش ظرفیت پالایش، کاهش ناترازی فرآورده‌های نفتی و تکمیل زنجیره ارزش نفت دانست و بر ضرورت رفع موانع قانونی، تأمین پایدار خوراک و تضمین بازار فروش برای تحقق این ظرفیت تأکید کرد.

افزایش ظرفیت پالایش نفت، کاهش وابستگی به واردات فرآورده‌های نفتی و جلوگیری از خام‌فروشی، از جمله مسائل راهبردی صنعت انرژی کشور است که تحقق آن‌ها به انتخاب الگوی مناسب سرمایه‌گذاری و اصلاح سازوکارهای سیاست‌گذاری نیاز دارد. در این میان، توسعه واحدهای پالایشی کوچک‌مقیاس، به‌واسطه سرمایه‌گذاری اولیه کمتر، زمان احداث کوتاه‌تر و امکان استقرار در مناطق مختلف کشور، می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های تکمیل ظرفیت پالایشی مورد توجه قرار گیرد؛ البته بهره‌گیری از این ظرفیت، مستلزم فراهم‌کردن الزامات اقتصادی، فنی و تنظیم‌گری است.

در همین راستا، مهدی طبیب‌نژاد، عضو مرکز توسعه پایدار انرژی (اندیشکده پایا)، در هفدهمین جلسه ارائه اندیشکده‌ها در خانه اندیشه‌ورزان، به بررسی ظرفیت‌ها، موانع و الزامات توسعه واحدهای پالایشی کوچک‌مقیاس پرداخت. این نشست پنج‌شنبه 16 مهر 1405 در خانه اندیشه‌ورزان برگزار شد.

واحدهای کوچک‌مقیاس؛ گزینه‌ای برای افزایش ظرفیت پالایش

طبیب‌نژاد با اشاره به دو اولویت اصلی صنعت پالایش کشور، یعنی ارتقای کیفیت فرآورده‌ها و افزایش ظرفیت تولید، واحدهای پالایشی با ظرفیت کمتر از ۲۰ هزار بشکه در روز را یکی از گزینه‌های قابل بررسی برای پاسخ‌گویی به این نیازها معرفی کرد.

به گفته وی، سرمایه‌گذاری اولیه کمتر، کوتاه‌تر بودن دوره احداث، امکان استقرار جغرافیایی متنوع و انعطاف‌پذیری در استفاده از خوراک‌های مختلف، از جمله ویژگی‌هایی است که می‌تواند توسعه این واحدها را در مقایسه با الگوهای متعارف پالایشی متمایز کند.

کاهش خام‌فروشی و تکمیل زنجیره ارزش نفت

یکی از ظرفیت‌های مورد تأکید در این ارائه، نقش واحدهای پالایشی کوچک‌مقیاس در افزایش ارزش افزوده منابع نفتی کشور بود. توسعه این واحدها، در صورت برخورداری از توجیه اقتصادی و امکان دسترسی به بازار، می‌تواند زمینه تبدیل نفت خام به فرآورده‌های با ارزش افزوده بیشتر، پاسخ‌گویی به تقاضای داخلی و منطقه‌ای و افزایش مشارکت بخش خصوصی و مردم در صنعت پالایش را فراهم کند.

همچنین، توزیع جغرافیایی این واحدها می‌تواند به ایجاد فرصت‌های شغلی در مناطق مختلف، توزیع متوازن‌تر زیرساخت‌های پالایشی و تقویت پدافند غیرعامل کمک کند. با این حال، تحقق این مزایا به معنای برتری قطعی این الگو نیست و ارزیابی اقتصادی هر پروژه، متناسب با محل استقرار، نوع خوراک و ترکیب محصولات، ضرورت دارد.

اصلاح تنظیم‌گری؛ پیش‌نیاز توسعه پالایشگاه‌های کوچک

در بخش دیگری از این ارائه، موانع توسعه واحدهای پالایشی کوچک‌مقیاس و الزامات سیاستی رفع آن‌ها تشریح شد. بر این اساس، تحقق ظرفیت‌های این الگو مستلزم توجه به چهار محور اصلی است:

• تنظیم‌گری و قانون‌گذاری: تدوین چارچوب روشن و متناسب برای صدور مجوز، احداث و بهره‌برداری از واحدهای پالایشی کوچک‌مقیاس؛

• تأمین خوراک: رفع موانع دسترسی به نفت خام و فراهم‌کردن امکان تأمین پایدار خوراک موردنیاز واحدها؛

• بازار فروش فرآورده‌ها: ایجاد شرایط اقتصادی مناسب برای عرضه محصولات در بازار داخلی و فراهم‌کردن امکان دسترسی به بازارهای صادراتی؛

• استانداردها و فناوری: تعیین و تسهیل الزامات فنی و استانداردهای لازم برای احداث و بهره‌برداری، با حفظ ملاحظات ایمنی و زیست‌محیطی.

از ظرفیت بالقوه تا امکان‌پذیری اقتصادی

جمع‌بندی این ارائه نشان می‌دهد که توسعه واحدهای پالایشی کوچک‌مقیاس را نمی‌توان صرفاً به احداث واحدهای جدید تقلیل داد؛ بلکه بهره‌گیری از این ظرفیت به طراحی چارچوب سیاستی منسجم، رفع موانع سرمایه‌گذاری و ایجاد اطمینان نسبت به تأمین خوراک و فروش محصولات وابسته است.

از این منظر، سیاست‌گذاری مؤثر در حوزه پالایش باید ضمن فراهم‌کردن زمینه مشارکت بخش خصوصی، امکان‌پذیری فنی و اقتصادی پروژه‌ها را نیز در نظر بگیرد. توسعه واحدهای کوچک‌مقیاس، در صورت تحقق این الزامات، می‌تواند یکی از مسیرهای افزایش ظرفیت پالایش و تکمیل زنجیره ارزش نفت در کشور باشد.