اقتصاد در سایه محبت؛ اربعین و الگوی نابازار

پدیده اربعین چگونه مبانی انسان‌شناسی اقتصاد لیبرال را به چالش می‌کشد و چه تصویر متفاوتی از رابطه انسان با مال و ثروت ارائه می‌دهد؟ آیا می‌توان از این رویداد عظیم برای طراحی الگویی بومی از مردمی‌سازی اقتصاد الهام گرفت که در آن «محبت» جای «نفع شخصی» را می‌گیرد؟

 دکتر علی سعیدی، عضو هیئت علمی گروه اقتصاد دانشگاه قم، تضاد مبانی اقتصاد لیبرال را با انسان‌شناسی اسلامی مرور کرده و به تجلی عینی این تفاوت در پدیده اربعین پرداخته است. دکتر سعیدی با نقد مفهوم «انسان اقتصادی» در مکتب لیبرالیسم که موجودی انتزاعی، بی‌هویت و صرفا تابع محاسبات مادی معرفی می‌شود، بر ضرورت بازتعریف رابطه انسان با مال و ثروت براساس نظریه «استخلاف» تاکید می‌کند. در این نگاه، مالکیت نه یک حق، که امانتی الهی و همراه با مسئولیت است. اربعین به‌عنوان تجلی عینی این انسان‌شناسی، الگویی از اقتصاد مردمی را به نمایش می‌گذارد که در آن «حب‌الحسین» جایگزین «نفع شخصی» شده و «نابازار» (فعالیت‌های اقتصادی غیربازاری و داوطلبانه) با منطقی متفاوت از بازار و دولت عمل می‌کند. این گفت‌وگو ضمن نقد کالایی‌سازی ارزش‌ها در اقتصاد متعارف، بر ضرورت تحول در دانش اقتصاد و توسعه چارچوب‌های نظری متناسب با پدیده‌هایی مانند اربعین تاکید دارد.

نقد مبانی «انسان اقتصادی» در مکتب لیبرالیسم

برای شروع بفرمایید که تصویر انسان در اقتصاد لیبرال چیست و چه نقدی بر این تصویر وارد است؟

در اقتصاد متعارف، تصویری از انسان ارائه می‌شود که از آن با عنوان «انسان اقتصادی عقلانی» یاد می‌کنند. این انسان، موجودی انتزاعی، بی‌هویت تاریخی و فرهنگی و صرفا تابع محاسبات مادی معرفی می‌شود. در چارچوب فایده‌گرایی، این انسان بر اساس تحلیل هزینه-فایده عمل می‌کند و هدف او حداکثرسازی منفعت شخصی است. معیار تصمیم‌گیری، سنجش میزان لذت و درد مادی است. در اقتصاد نئوکلاسیک، به‌ویژه در اندیشه جان استوارت میل، بُعد ثروت‌اندوزی انسان به‌عنوان انگیزه اصلی در نظر گرفته می‌شود و سایر انگیزه‌های اخلاقی، ایمانی و فرهنگی از مدل‌های تحلیلی کنار گذاشته می‌شوند. مشکل اصلی اینجاست که این مدل‌های ریاضی، به‌دلیل انتزاع افراطی از واقعیت‌های اجتماعی و ارزشی، در عمل با چالش‌های جدی مواجهند و حتی در پیش‌بینی رفتارهای مادی جوامع غربی نیز با ناکارآمدی روبه‌رو شده‌اند.

نگاه جایگزین؛ اقتصاد نهادگرا و فرهنگی

چه رویکردهای جایگزینی برای این تصویر از انسان وجود دارد؟

دربرابر رویکرد نئوکلاسیک، مکاتب نهادگرا و رفتارگرا، انسان را موجودی اجتماعی و زمینه‌مند می‌دانند. براساس این دیدگاه، انسان‌ها همواره براساس محاسبه دقیق هزینه- فایده تصمیم نمی‌گیرند؛ بلکه عادات، قواعد سرانگشتی و هنجارهای رسمی و غیررسمی اجتماعی در رفتار آنان نقش اساسی دارد. این نگاه واقع‌گراتر است، اما با چالش دیگری مواجه است: نبود معیار فرافرهنگی موجب می‌شود این رویکرد در دام تکثرگرایی منفعلانه بیفتد؛ به‌گونه‌ای که امکان داوری میان فرهنگ‌ها یا دستیابی به وحدت نظری را از دست می‌دهد. به عبارت دیگر، اگر همه چیز نسبی باشد، دیگر نمی‌توانیم بگوییم کدام الگوی اقتصادی «بهتر» است.

انسان‌شناسی اسلامی و نظریه استخلاف

در اندیشه اسلامی، این تصویر چگونه بازتعریف می‌شود؟

در اندیشه اسلامی، تفاوت بنیادینی در تعریف انسان وجود دارد. به تعبیر شهید صدر، انسان مدرن اروپایی حتی در دینداری نیز نگاه زمینی دارد، درحالی‌که انسان مسلمان پیش از توجه به ماده، تحت تاثیر عالم غیب قرار دارد. براساس نظریه «استخلاف»، مالک حقیقی خداوند است و انسان جانشین او در زمین محسوب می‌شود. ازاین‌رو، مالکیت در اسلام صرفا یک «حق» نیست، بلکه امانتی الهی است. در این چارچوب، به‌جای تاکید بر «حق مالکیت»، مفهوم «مسئولیت مالکیت» محوریت می‌یابد. انسان موظف است اموال خود را در موضع حق قرار دهد؛ مانند وقف، انفاق و خدمت‌رسانی اجتماعی. نکته کلیدی اینجاست که در اقتصاد اسلامی، رابطه انسان و مال دو‌ضلعی نیست، بلکه یک ضلع سوم به‌نام «مالک حقیقی» وجود دارد که جهت‌دهنده و تنظیم‌کننده تصرفات انسانی است.

 اربعین؛ الگوی عینی اقتصاد مردمی و نابازار

این مبانی نظری در پدیده اربعین چگونه تجلی پیدا می‌کند؟

پدیده اربعین را می‌توان تجلی عینی انسان‌شناسی اسلامی در عرصه اقتصاد دانست. در این رویداد عظیم، عنصر «حب‌الحسین» به‌عنوان محور وحدت، فراتر از مرزهای قومی، مذهبی و جغرافیایی عمل می‌کند. در اربعین، موکب‌دار خود را «خزانه‌دار امام» می‌داند و زائر، «میهمان امام» تلقی می‌شود. درنتیجه، مبادله اصلی نه میان دو فرد، بلکه در نسبت با امام صورت می‌گیرد و عنصر آسمانی، واسطه این تعامل است. اینجاست که منطق بازار با همه محاسبات هزینه-فایده‌اش شکست می‌خورد؛ حجم عظیم خدمات داوطلبانه و جهادی در اربعین، با هیچ سازوکار صرفا بازاری یا دولتی قابل تبیین و تامین نیست. محاسبات مادی قادر به توضیح این سطح از ایثار و بخشش نیستند.

مفهوم برکت و رزق در برابر نایابی و کمیابی

این پدیده چه نقدی بر مفهوم «کمیابی» در اقتصاد متعارف وارد می‌کند؟

اقتصاد متعارف بر اصل «کمیابی» بنا شده است؛ اما در الگوی اربعین، ما با مفهوم «برکت» مواجهیم. در این الگو، نیروهای معنوی در عالم ماده اثرگذارند. بخشیدن مال نه‌تنها موجب کاهش نمی‌شود؛ بلکه براساس سنت‌های الهی، زمینه‌ساز برکت و افزایش رزق است. این دقیقا نقطه مقابل منطق مادی‌گرایانه‌ای است که می‌گوید هرچه ببخشی، از دارایی‌ات کم می‌شود. تجربه اربعین نشان می‌دهد که باورهای دینی می‌توانند نظم اقتصادی متفاوتی ایجاد کنند که در آن «ایثار» نه‌تنها به «فقر» نمی‌انجامد، بلکه به «برکت» و «گشایش» منجر می‌شود.

نقد کالایی‌سازی و نادیده‌گرفتن بخش «نابازار»

اقتصاد متعارف چه خطایی در مواجهه با پدیده‌هایی مانند اربعین مرتکب می‌شود؟

اقتصاد متعارف به‌دلیل تمرکز بر بازار، بخش وسیعی از فعالیت‌های اقتصادی غیر‌بازاری را نادیده می‌گیرد. خدمات ارائه‌شده در خانواده، فعالیت‌های داوطلبانه و جهادی و بسیاری از اشکال خدمت‌رسانی اجتماعی، در محاسبات رسمی اقتصادی مانند تولید ناخالص داخلی (GDP) صفر لحاظ می‌شوند؛ درحالی‌که ارزش واقعی آن‌ها گاه بیش از فعالیت‌های بازاری است. این یک خطای محاسباتی بزرگ است. ازسوی‌دیگر، در منطق نئولیبرالی، همه‌چیز به کالا تبدیل می‌شود: علم، فرهنگ و حتی امنیت. نتیجه این روند، تضعیف علوم بنیادین مانند الهیات و علوم انسانی است که بازده مالی فوری ندارند اما نقش تمدنی اساسی ایفا می‌کنند. پدیده اربعین به ما یادآوری می‌کند که بخش عظیمی از فعالیت‌های انسانی در قالب نابازار (non-market) رخ می‌دهد و نیازمند تحلیل‌های نظری متناسب با خود است.

ضرورت تحول در دانش اقتصاد

با این نقدها، چه تحولی در دانش اقتصاد ضروری به نظر می‌رسد؟

آنچه امروز در بسیاری از دانشگاه‌ها تدریس می‌شود؛ درواقع «اقتصاد لیبرال» است که خود را به‌عنوان علم خنثی و مطلق معرفی می‌کند. برای پرهیز از مغالطه، باید مکاتب اقتصادی با پسوندهایشان شناخته شوند: اقتصاد لیبرالی، اقتصاد اسلامی، اقتصاد نهادگرا و… هیچ‌کدام «علم مطلق» نیستند، بلکه هرکدام براساس مبانی انسان‌شناختی و ارزشی خاصی شکل گرفته‌اند. پدیده‌هایی مانند اربعین، که در بستر «نابازار» شکل می‌گیرند، نیازمند چارچوب‌های نظری جدید هستند. نظریه‌های رایج اقتصادی در تحلیل این واقعیت‌ها ناتوانند و لازم است دانشی متناسب با مبانی انسان‌شناسی اسلامی توسعه یابد. این نه یک کار تزیینی، که یک ضرورت علمی برای فهم دقیق‌تر واقعیت‌های اقتصادی جوامع ماست.

جمع‌بندی

تفاوت بنیادین میان اقتصاد لیبرال و اقتصاد اسلامی، در نوع نگاه به انسان ریشه دارد. اقتصاد لیبرال، انسان را موجودی منفعت‌طلب و صرفا مادی می‌بیند، درحالی‌که اقتصاد اسلامی، او را خلیفه الهی و مسئول دربرابر خداوند می‌داند. پدیده اربعین، نمونه‌ای عینی از تحقق این انسان‌شناسی در عرصه اقتصاد است؛ الگویی که در آن «حب‌الحسین» جایگزین «نفع شخصی» شده و «محبت» به‌جای «محاسبه» می‌نشیند. این رویداد عظیم نشان می‌دهد که می‌توان اقتصادی طراحی کرد که در آن مردم نه از سر اجبار یا منفعت‌طلبی، که از سر عشق و ارادت، به میدان می‌آیند و خدمت می‌کنند. ظرفیت این الگو برای بازاندیشی در مفاهیم بنیادین علم اقتصاد و طراحی یک مدل بومی از مردمی‌سازی اقتصاد، بسیار بالاست. آنچه نیاز داریم، نظریه‌پردازی براساس این واقعیت‌هاست، نه تحمیل چارچوب‌های از پیش‌ساخته بر آن‌ها.